Visueel waarnemen

Het is erg leuk om tijdens een meteorenzwerm buiten te gaan liggen en naar vallende sterren te gaan kijken. De meest simpele manier om naar dit hemels schouwspel te kijken, is met het blote oog.

Iedere meteoor is weer een verrassing, aangezien je niet weet waar deze zal aan de hemel zal verschijnen. Ook zul je merken dat meteoren er steeds anders uitzien. De helderheid en de kleur kunnen behoorlijk variëren. Ook de duur van de meteoor verschilt. Meteoren die (vrijwel) loodrecht op het aardoppervlak door de dampkring gaan, zie je voor een fractie van een seconde. Meteoren die schuin de door de dampkring gaan, duren langer. Hun weg door de dampkring is namelijk ook wat langer. Sommige meteoren bewegen bijna evenwijdig aan het aardoppervlak en kunnen zelfs enkele seconden duren. Ze trekken daarom ook een lang spoor aan de hemel. Door hun relatief horizontale beweging blijven ze langer op de hoogte 80 tot 100 kilometer. Dit effect kun je soms zien als de radiant laag boven de horizon staat. Meteoren ‘schampen’ als het ware de dampkring. Deze meteoren worden aardscheerders genoemd.

Waarneemtips

Voor een beginnend visueel waarnemer is het goed om de verwachtingen vooraf ietwat te temperen. Soms koppen berichten in de media met honderden meteoren per uur, en dat is wat misleidend. Het gaat dan veelal om de theoretische uurmaxima die sterk afhankelijk zijn van de omstandigheden waarin je meteoren probeert waar te nemen. Eén vallende ster per minuut is namelijk al een heel goede score voor een actieve meteorenzwerm. Om te weten waar je aan toe bent, en om de kansen op een mooie waarneemavond te vergroten, geven we hieronder een aantal waarneemtips voor het visueel waarnemen van meteoren.

1. Zoek uit wanneer de meteorenzwerm piekt. De aarde beweegt tijdens een meteorenzwerm door het stofspoor van een komeet, en het dichtste deel zorgt voor het piekmoment waarop we de meeste meteoren per uur kunnen zien. Dat piekmoment vindt voor iedereen op aarde op hetzelfde moment plaats, alleen bevind je je niet altijd op de juiste plek op aarde om die opleving waar te nemen. Zo kan een meteorenzwerm ‘s nachts een prachtig spektakel opleveren, terwijl je er niks van meekrijgt op locaties waar het al dag is.

2. Probeer ook in de nachten rondom het piekmoment waar te nemen. Vaak merk je dat het aantal meteoren in de nachten voor en na het maximum al hoger is dan tijdens een gebruikelijk nacht. Probeer dus ook de nachten rondom de piek van een meteorenzwerm waar te nemen, bijvoorbeeld als het weer tegen zit. In de zomer van 2016 was er een sterke opleving in het aantal meteoren van de Perseïdenzwerm. De beste plek om dat piekmoment waar te nemen, was te vinden op de Canarische Eilanden. Dat nam echter niet weg dat er diezelfde avond vanuit Nederland én in de nachten voor en na het voorspelde maximum alsnog veel meteoren zichtbaar waren.

3. Waar staat de radiant? Je hoeft de radiant niet aan de hemel te kunnen vinden om meteoren waar te nemen. In de richting van de radiant kijken is ook niet nodig. Tijdens een meteorenzwerm ontspringen de meteoren vanuit de radiant en verschijnen ze overal aan de hemel. Het is daarom belangrijker om te weten of de radiant al boven de horizon staat, want dan neemt ook het aantal meteoren sterk toe. Het aantal meteoren is bovendien het grootst als de radiant op jouw locatie zijn hoogste punt aan de hemel heeft bereikt. Met een draaibare sterrenkaart, meteoscope (zie hieronder) of een planetariumprogramma kun je daar snel achter komen.

4. Schat in wat het uurmaximum betekent voor jouw locatie. Het uurmaximum of Zenithal Hourly Rate (ZHR) is een theoretische waarde van het aantal meteoren dat je kunt waarnemen als de radiant zijn hoogste punt aan de hemel heeft én je op een perfect donkere plek zit zonder storende invloeden van de maan of andere kunstmatige verlichting. Kijk je vanaf de Dam in Amsterdam op een nacht met volle maan, dan zie je natuurlijk veel minder vallende sterren dan wanneer je in het duisternisgebied op Terschelling zit tijdens een maanloze nacht. Zoek vooraf dus uit waar de radiant staat als je gaat waarnemen, of de maan een storende factor is (afhankelijk van de maanfase) en of omgevingslicht een grote spelbreker kan zijn.

5. Zoek een donkere plek. Omgevingslicht is dé grootste storende factor voor de meteoorwaarnemer. Je ogen hebben tijd nodig om aan de duisternis te wennen om lichtzwakke details, zoals meteoren, waar te nemen. Omgevingslicht in een stedelijke omgeving, van gebouwen en wegen maakt de hemel bovendien een stuk lichter waardoor meteoren moeilijker te zien zijn. De helderheid van de hemel overstraalt dus de zwakkste meteoren. Als gevolg daarvan zijn vanuit de stad of een groot dorp enkel de heldere exemplaren te zien. Het verschil kan met die storende invloeden daarom makkelijk een factor 5 bedragen. Om meteoren goed te kunnen bekijken is het dus belangrijk om een donkere plek op te zoeken. Een donker park is al een goed begin, langs het water van een meer, of het liefst (ver) buiten de stad. Met de interactieve kaart van Atlas Leefomgeving kun je een idee krijgen van de duisternis, het aantal zichtbare sterren en de lichtvervuiling bij jou in de buurt.

Neem de tijd

Meteorenzwermen zijn natuurlijke fenomenen die zich niet op de seconde precies laten voorspellen. Beperk je daarom niet tot een kwartiertje waarnemen, maar blijf idealiter een paar uur kijken. Het spreekt voor zich dat je jezelf warm moet aankleden en het jezelf zo comfortabel mogelijk maakt, bijvoorbeeld met een ligstoel en een deken. Om de kansen op een mooie waarneemavond te vergroten, organiseren leden van de Werkgroep vaak ook speciale waarneemacties. Soms zijn dat expedities naar exotische locaties om het piekmoment van de zwerm mee te maken, maar vaak zijn het ook kleinschalige crashacties waarbij er per auto naar een geschikte heldere plek in Nederland of Europa wordt gereden. Dit soort acties lenen zich natuurlijk ook erg goed voor andere vormen van het meteoorwaarnemen, zoals meteoorfotografie, all-sky fotografie en spectroscopie.

Hoeveel meteoren kun je verwachten?

We stonden er hierboven al even bij stil; wat mag je verwachten tijdens een meteorenzwerm? Van meteorenzwermen wordt de activiteit van de zwerm vaak weergegeven met het theoretische ZHR (Zential Hourly Rate). De hoeveelheid meteoren dat je in werkelijkheid kunt zien, is van verschillende factoren afhankelijk. Lees daarom dit artikel om er achter te komen wat het aantal zichtbare meteoren op een waarneemavond beïnvloed.

Handig hulpmiddel; de Meteoscope

De Meteoscope. Speciaal ontwikkeld voor de (visuele) meteoorwaarnemer.

De Meteoscope is een draaibare sterrenkaart van ruim 30 cm in doorsnede. Hij is speciaal gemaakt voor meteoorwaarnemers, in opdracht van de Werkgroep Meteoren. Op de geplastificeerde sterrenkaart zijn de posities van de radianten van meteoorzwermen ingetekend. Daarnaast zijn er drempelvelden aangegeven (waarmee je de donkerte van de hemel kunt bepalen) en kun voor elk moment van de nacht ondermeer de hoogte en het azimut (kompasrichting) van een ster of radiant aflezen. Op de achterkant vind je in het Nederlands en Engels een uitgebreide gebruiksaanwijziging, een tabel met metoorzwermen, de grensmagnitudes voor elk drempelveld, de formule om het ZHR te berekenen en een lijst met de Latijnse en Nederlandse namen van sterrenbeelden die op de kaart voorkomen. Zelfs in een digitaal tijdperk blijft een simpele sterrenkaart een handig én waardevol hulpmiddel voor de (visuele) meteoorwaarnemer. Je kunt de Meteoscope bij de Werkgroep Meteoren bestellen voor 12,- Euro excl. verzendkosten; neem daarvoor contact op met het bestuur als je een exemplaar wilt aanschaffen (stuur je bericht o.v.v. ‘Meteoscope’).

Meteoren tellen of tekenen

Visueel waarnemen. Met memorecorder in de hand kun je meteoren tellen, terwijl een fotocamera op statief de meteoren vastlegt.

Als je het visueel waarnemen een beetje onder de knie hebt, wordt het is interessant om je visuele waarnemingen te vastleggen. Zo kun je meteoren binnen bepaalde tijdsintervallen gaan tellen. Later zijn deze om te rekenen naar de activiteit van de zwerm (ZHR). Het enige dat je hiervoor nodig hebt, is een nauwkeurige klok die ingesteld is op de juiste tijd, pen en papier, een gemakkelijke stoel, warme kleding en een hoofd- of zaklamp met zwak rood licht. Dit laatste is belangrijk omdat het witte licht van een normale zaklamp zo fel is, dat de ogen na het gebruik steeds weer opnieuw moeten wennen aan het donker. Kijk dus ook zo min mogelijk op je smartphone, want na elke keer moeten je ogen zich weer aanpassen. In de outdoorwinkel kun je hoofdlampjes krijgen met roodfilter, maar een eenvoudige oplossing is het gebruiken van een rood fietslampje of het aanbrengen van een rood stukje papier op een normale zaklamp. Wil je je waarnemingen achteraf uitwerken zonder iets te missen van de meteorenzwerm, dan is een memorecorder of dictafoon een goede optie waarop je alle waarnemingen inspreekt. Tegenwoordig kun je hiervoor ook apps op je smartphone gebruiken. Deze hebben vaak een dictafoonfunctie en hebben altijd de juiste tijd. Zo kun je overdag je waarnemingen op je gemak op papier uitwerken.

Belangrijke gegevens die je bij elke meteoor kunt opschrijven of inspreken zijn o.a. het tijdstip op de seconde nauwkeurig, de zwerm waar deze bij hoort, helderheid, kleur en bijzonderheden die op kunnen treden zoals opvlammingen of nalichtende sporen (het nagloeien van een meteorenspoor). Meteoorwaarnemingen die systematisch zijn aangepakt, kunnen daarom bijzonder nuttig zijn. Voor een goede verwerking van visuele waarnemingen is het daarom belangrijk dat je let op de mate van bewolking, de grensmagnitude (de helderheid van de zwakst zichtbare sterren) en de tijd die aan het waarnemen is besteed. Een waarneemformulier met toelichting is op deze pagina te downloaden. Liever creatief met pen of potlood? Je kunt meteoren ook intekenen op sterrenkaarten. Hiervoor zijn sterrenkaarten met een zogeheten gnomonische projectie ontworpen, zodat je de meteoor als een rechte lijn kunt tekenen. Lees meer over deze speciale sterrenkaarte op deze pagina.

Lees verder: