Kees de Jager 100 jaar: naast zonnesterrenkundige óók meteoorwaarnemer

Op 29 april 2021 vierde wereldberoemd astronoom prof. dr. Kees de Jager zijn 100ste verjaardag. Ter gelegenheid van zijn ‘eeuwfeest’ organiseerde sterrenwacht Sonnenborgh een feestelijke online bijeenkomst vanuit verschillende plekken op de sterrenwacht, waar hij op verschillende manieren onlosmakelijk mee is verbonden. Als sluitstuk werd een plaquette onthuld. Kees de Jager was enkele jaren voorzitter van de Werkgroep Meteoren.

Om stil te staan bij de memorabele 100ste verjaardag van Kees de Jager, vond op 29 april een feestelijke online bijeenkomst plaats bij sterrenwacht Sonnenborgh in Utrecht. Hoewel Kees zelf niet aanwezig kon zijn op locatie, keek hij mee vanaf Texel. Na toegezongen te worden door zo’n driehonderd deelnemers in de ZOOM sessie, startte de feestelijke bijeenkomst met de felicitaties door Sonnenborgh-directeur Maarten Reichwein. Verschillende sprekers stonden vervolgens stil bij het bijzondere oeuvre van Kees de Jager. Prof. dr. Ewine van Dishoeck, president van de IAU en hoogleraar astrochemie, blikte terug op de grote rol van Kees op het internationale toneel. Dr. Michael Wise, directeur van SRON, stond stil bij de rol van Kees in het Nederlandse ruimteonderzoek. De sprekers werden afgewisseld met korte intermezzo’s door moderator Pepijn Nicolas en Sonnenborgh-vrijwilliger dr. Sebastiaan de Vet vanaf locaties in Sonnenborgh die een link hadden met het werk van Kees op de Utrechtse sterrenwacht en zijn rol in de popularisatie van de sterrenkunde. Er was ook aandacht voor de rol van Kees in het meteoorwaarnemen en de Werkgroep Meteoren.

Hoogtepunt van de feestelijke bijeenkomst was de onthulling van een plaquette van Kees de Jager, een initiatief van oud-cursist Rob van de Water en emeritus-hoogleraar Ed van den Heuvel. Jan de Jager, zoon van Kees, was aanwezig op Sonnenborgh en sprak vanuit de bibliotheek nog een dankwoord uit, voor iedereen die deelnam en aan de feestelijke bijeenkomst had bijgedragen. “Ik weet zeker dat mijn vader ook ontroerd is. Het is geweldig dat de plaquette hier op Sonnenborgh hangt, vooral vanuit mijn perspectief omdat we hier hebben gewoond. Het was heel bijzonder om hier op te groeien”, aldus Jan de Jager.

Meteoorwaarnemen tijdens WOII vanuit Utrecht

De oorlogsjaren bleken een uitstekende tijd voor sterrenkundige waarnemingen. De duisternis gaf zich op sterrenhemels vrij van strooilicht. Kees, die samen met Hans Hubenet ondergedoken zat op Sonnenborgh, maakte in de donkere nachten van WOII veel waarnemingen vanaf de sterrenwacht. Naast zijn waarnemingen aan de manen van Jupiter, was Kees als meteoorwaarnemer actief voor de waarneemacties die vanuit de Astroclub opgezet waren door Hugo van Woerden. Kees en Hans namen onder pseudoniemen (resp. J.C. Gadeer en B. het Heun) de Lyriden waar, wat hen een fijne onderbreking gaf tijdens het onderduiken.

Betrokken bij de Werkgroep

Ook na de oorlog bleef Kees actief in het meteoorwaarnemen. Enkele jaren na de oorlog vertoonde de Werkgroep Meteoren weinig activiteit, maar in 1948 traden Kees de Jager en anderen toe tot het bestuur van de Werkgroep Meteoren. De Jager werd voorzitter en blies met anderen nieuw leven in de club en het actief waarnemen van meteoren. Enige jaren terug memoreerde hij hierover naar aanleiding van meteoorwaarnemers in een polygoon reportage voor het bioscoopjournaal uit 1952: “Ik was indertijd nauw betrokken bij de meteoorwaarnemingen. Minnaert deed daar niets aan. De sterrenkaarten (toen veelvuldig gebruikt door meteoorwaarnemers, red.) dateren uit de tijd van Minnaert’s voorganger, Nijland. In Minnaerts eerste jaren lagen ze in stapels ergens in een kast waar ik ze ontdekte. We hebben ze naderhand veel gebruikt tot ze op waren.” Wie de kaarten gemaakt heeft weet Kees niet, “Ze lagen er toen ik na mijn kandidaatsexamen in de sterrenwacht kwam“. Deze gnomonische sterrenkaarten kunnen tegenwoordig gedownload worden op de website van de Werkgroep Meteoren.

In 1953 was Kees betrokken tijdens een waarneemactie voor de Draconiden. Hiervan werd in dat jaar weer een uitbarsting verwacht. In een van de zeldzame foto’s waarbij Kees met een meteorencamera bezig is, staat hij met Marcel Minnaert in gesprek op het waarneemdak van sterrenwacht Sonnenborgh. Op de foto is een samengesteld waarneeminstrument te zien, voorzien een sector voor de onderbreking van de belichting, meerdere fotocamera’s en wat lijkt een spectroscopische camera. De Draconiden stelden op 9 oktober van dat jaar teleur, hoewel de waarneemactie met de brede media-aandacht en ruim honderd waarnemers een buitengewoon geslaagde actie van de Werkgroep bleek. 

Kees de Jager en Marcel Minnaert in gesprek bij een meteorencamera op het waarneemdak van sterrenwacht Sonnenborgh. Foto: Archief Sterrenkundig Instituut Utrecht.

Eerste meteorenfoto

Eerder in 1953 was er meer succes met het fotograferen van meteoren. Kees speelde een belangrijke rol bij de totstandkoming van de allereerste meteorenfoto. Deze foto werd niet gemaakt door een vakastronoom, maar een amateursterrenkundige. In 1953 heerste als gevolg van de oorlog nog steeds schaarste. Goede fotocamera’s waren niet verkrijgbaar of onbetaalbaar voor amateurastronomen. Amateur Machiel Alberts bouwde zelf een meteorencamera met een lens die door Kees de Jager aan hem ter beschikking was gesteld. Dat objectief was afkomstig uit een projector voor lantaarnplaatjes. Dankzij de steun van Kees werd vrijdag 7 augustus 1953 was een historische dag voor de meteorenfotografie in Nederland. Op deze dag, rond 22.15.05 UT, wist Alberts vanuit zijn woonplaats Alkmaar een meteoor op de foto vast te leggen. Het was tevens de eerste vallende ster die vanuit de Benelux werd gefotografeerd.

Kunstmaandienst

Kees kon dankzij zijn betrokkenheid bij de werkgroep meteoorwaarnemers inzetten voor het waarnemen van de eerste kunstmanen. Het waarneemnetwerk vormde een eerst stap in een carrière waarin hij het ruimteonderzoek in Nederland ontwikkelde en hielp groeien tot het mondiale topniveau waarop het zich nu bevindt.

Kees hecht persoonlijk veel waarde aan het populariseren van sterrenkunde en het betrekken en motiveren van amateurs in hun sterrenkundige waarnemingen voor wetenschappelijk onderzoek. Voor zijn jarenlange verdiensten werd hij door de KNVWS al meerdere keren onderscheiden met de zilveren (1955) en vergulde erepenning (1990) en het erelidmaatschap (1996).


Bronnen: ‘Eeuwfeest Kees de Jager‘ op knvws.nl, artikelen H&D, persoonlijke emailwisseling met Kees de Jager, Terugblik (Kees de Jager, uitgever Stip Media).

Interessant? Deel deze pagina:
Share on Facebook
Facebook
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on LinkedIn
Linkedin
Pin on Pinterest
Pinterest
Print this page
Print
Email this to someone
email

Categorieën: