Goed jaar voor Geminiden: veel vallende sterren aan de nachtelijke hemel op 13/14 december 2020

Op 13/14 december zijn de meteoren van de Geminiden weer zichtbaar. In de nacht van zondag op maandag tientallen ‘vallende sterren’ per uur te zien. Net als de Perseïden in augustus, is dit een meteorenzwerm die bij helder weer door iedereen goed kan worden waargenomen. Dit jaar is er geen storend maanlicht en zie je meer meteoren dan gebruikelijk. Vanaf een donkere plek buiten de stad met vrij zicht op de hele sterrenhemel tel je er mogelijk tot wel 90 per uur.

Wat kun je verwachten?

In de nacht van zondag 13 op maandag 14 december zijn bij helder weer enkele tientallen meteoren (‘vallende sterren’) per uur te zien. De meteoren lijken te komen vanuit het sterrenbeeld Tweelingen (‘Gemini’) dat begin van de avond al boven de horizon staat. De maan stoort dit jaar niet, zodat de meteoren goed opvallen tegen de hemelachtergrond. Het maximum van de zwerm wordt rond 02:00 uur ‘s nachts Nederlandse tijd verwacht (bron: IMO). Doordat het maximum enkele uren duurt, kun je de hele avond en nacht meteoren zien. De meeste meteoren tel je in de uren ná middernacht.

Compilatie van meerdere Geminiden in 2015. De compilatiefoto met 19 meteoren is gemaakt met enkele foto’s die genomen zijn vanaf Tenerife op 2.100 meter hoogte. Onderaan deze pagina vind je links naar onze pagina met tips om zelf ook indrukwekkende meteorenfoto’s te kunnen maken. Foto © Roy Keeris.

Kort lesje meteorenkijken

Meteorenkijken is makkelijk. Kleed je warm aan, neem een aantal dekens of goede winterslaapzak mee, zoek een geschikte plek met vrij zicht en zo min mogelijk lichtvervuiling en kijk (met pauzes) een uur of langer omhoog. Je hebt geen telescoop nodig, maar een ligstoel bijvoorbeeld is wel handig. Aangezien meteoren overal aan de hemel verschijnen, hoef je niet in een specifieke richting te kijken. Je kunt natuurlijk op meerdere manieren meteoren waarnemen tijdens deze meteorenzwerm. Onderaan dit artikel vind je een aantal links naar bruikbare tips voor het waarnemen van meteoren met het blote oog, het maken van foto’s, en de mogelijkheden om meteoren met video of radio waar te nemen.

Wat bepaalt hoeveel meteoren je kunt zien?

De Geminiden is één van de actiefste meteorenzwermen van het jaar. Hoeveel meteoren je precies ziet varieert, en hangt van een aantal factoren af. De maximale activiteit van de zwerm ligt onder perfecte omstandigheden rond de 150 meteoren per uur (bron: IMO). Dat is de waarde die je in veel tabelletjes en lijstjes tegenkomt. Zoveel zien we er echter nooit. Het aantal meteoren dat je kunt zien, wordt namelijk bepaald door drie dingen: het tijdstip waarop je kijkt, hoe donker het is waar je kijkt, en hoeveel je kunt zien van de hemel.

Ga allereerst op het juiste tijdstip naar buiten, want dat bepaalt hoe hoog de radiant (het punt waar de meteoren vandaan lijken te komen) aan de hemel staat. Net na zonsondergang aan het begin van de avond staat de radiant laag aan de horizon en zie je nog weinig meteoren. Het aantal loopt op naarmate de avond en nacht vordert en het sterrenbeeld Tweelingen hoger aan de hemel staat. De periode waarin de meeste Geminiden per uur zichtbaar zijn, ligt tussen middernacht en zonsopkomst.

Hoeveel tel je er? Het tijdstip waarop je kijkt (links) bepaalt de hoogte van de radiant en daarmee het aantal meteoren dat je per uur ziet. De duisternis, of beter gezegt de mate van lichtvervuiling (midden), én de hoeveelheid vrij zicht op de hemel (rechts) bepalen samen hoeveel er van het aantal zichtbare meteoren overblijven. Klik op de afbeelding voor meer uitleg.

De beste kans maak je als je een donkere plek opzoekt om naar meteoren te kijken; hoe donkerder hoe beter. Op lightpollutionmap.info kun je kijken waar je een geschikte donkere plek bij jou in de buurt te vindt.

En als laatst: hoe meer je van de sterrenhemel boven je ziet, zonder bomen, gebouwen of bewolking, hoe meer meteoren je zult zien. Als je rekening houdt met deze drie dingen (tijdstip, duisternis en hemelzichtbaarheid), dan kun je in de nacht van 13/14 december enkele tientallen meteoren per uur waarnemen. De oplettende ervaren waarnemer zou er dan rond de 80-90 per uur kunnen zien, maar het aantal meteoren zal voor veel mensen wat lager uitvallen. Vooral in en rond de grote steden zal dit lager liggen door lichtvervuiling en beperkter zicht op de sterrenhemel.

Tegenvallende weersomstandigheden?

Wat als het niet helder is? Probeer dan in de nachten vóór en ná de maximumnacht naar boven te kijken. Je kunt in de nachten van 12/13 en 14/15 december ook meteoren zien, al zijn het er dan een stuk minder dan tijdens de maximumnacht van 13 op 14 december.

Gruis van een rotskomeet

De meteoren die we op 13/14 december zien, ontstaan als stofdeeltjes uit de ruimte met grote snelheid onze atmosfeer binnendringen. Door de snelheid waarmee de aarde EN de stofdeeltjes door de ruimte bewegen, vliegen de Geminiden met snelheden van 35 km/s op 100-120 km hoogte door de atmosfeer. De botsingen van de stofdeeltjes met de luchtmoleculen en de verhitting van de lucht rond een stofdeeltje, zorgen voor het ontstaan van het lichtverschijnsel dat wij zien als een meteoor.

De stofdeeltjes van de Geminiden zijn afkomstig van de opmerkelijke planetoïde 3200 Phaethon die soms komeetachtige trekjes vertoont. Dit object is ruim 5 km groot en draait in iets meer dan 523 dagen in een baan om de zon. Het heeft tijdens eerdere omlopen een stofspoor achtergelaten waar de aarde elk jaar rond 14 december doorheen beweegt. Wie zich afvraagt hoe de ‘rotskomeet’ 3200 Phaethon eruitziet, kan met de 3D-printer zelfs een schaalmodel printen (klik hier om een 3D-modelbestand te downloaden).

LINKS NAAR MEER ACHTERGRONDINFORMATIE:

Vuurbol maakt furore op vrijdagavond 20 november 2020

Op vrijdagavond 20 november 2020 om 18:55:19 MET is vanuit verschillende delen van Nederland een vuurbol waargenomen. Veel mensen zagen de vuurbol. Meer dan 500 mensen maakten melding van het fenomeen en er zijn ook camerabeelden van de vuurbol. Heb je ook iets gezien? Deel je waarneming met het vuurbolmeldpunt, ook als je foto’s of film-materiaal hebt.

Zaterdagochtend hadden al meer dan 400 ooggetuigen via het internationale vuurbolmeldpunt waarnemingen doorgegeven. Zondag was de teller al opgelopen tot ruim 500. Van de binnengekomen meldingen kwam het overgrote deel uit Nederland via de landelijke Werkgroep Meteoren (n=448). Daarnaast waren er ook enkele waarnemigen vanuit Duitsland en België. Vanuit Drenthe werd de vuurbol vastgelegd met de allsky vuurbolcamera DAARO! die door Felix Bettonvil van de Werkgroep Meteoren wordt beheerd.

Onze allsky vuurbolcamera DAARO! heeft de vuurbol van 18:55:19 MET vastgelegd. Deze was circa 20 seconden zichtbaar, vanuit Dwingeloo was dat laag in het noorden net onder de Grote Beer. Foto: Felix Bettonvil / Werkgroep Meteoren.

Resultaten van de eerste reconstructie

Op basis van een reconstructie van ooggetuigen (n=393) kwam de meteoroïde boven de provincie Groningen de atmosfeer binnen en doofde deze boven de Noordzee uit. Verschillende waarnemers maakte melding van fragmentatie van de vuurbol. Als er iets aan materiaal zijn overgebleven, dan is dat in de Noordzee zijn beland en niet meer te bergen.

De eerste resultaten van de analyse van videobeeld bevestigen dat het een vuurbol betrof. De geven ook een ruw indicatie van de vuurbol. De beginhoogte lag ruwweg op 85 km en de eindhoogte op 55 km en de gemiddelde snelheid bedroeg 20 km/s. De oorsprong van de vuurbol is nog onbekend.

Een automatisch gegenereerde kaart op basis van 393 waarnemingen die zaterdagochtend waren gemeld via het vuurbolmeldpunt. Op deze ‘hittekaart’ zijn de rode kleuren de gebieden met de meeste waarnemers. De groene placemarker is het startpunt en de rode het eindpunt van de vuurbol. Meldingen van de vuurbol kwamen tot op heden vooral vanuit Nederland, maar ook uit België en Duitsland. Kaart en data via het internationale vuurbolmeldpunt van IMO.

Maak melding bij het vuurbolmeldpunt

Als je deze vuurbol hebt gezien, maak dan een melding van je waarneming bij het vuurbolmeldpunt. Via deze link kom je direct op het meldingsformulier. Benieuwd naar wat er met jouw melding gebeurd? Je kunt op de website van de international meteorenorganisatie IMO het resultaat van alle binnengekomen meldingen zien.

Meer waarnemingen en (video)beelden van de vuurbol

Hieronder meer beelden van werkgroepleden alsmede de opnames van andere allskys in Nederland. Heb je een foto of video van de vuurbol? Deel deze dan op sociale media. Hieronder de beelden die via sociale media van deze vuurbol zijn gedeeld.


Laatste update: 22 november 2020, 10:00 uur. Dit artikel wordt niet meer geüpdatet.

Aardscheerder duikt even de atmosfeer boven Nederland in en uit

Dinsdagochtend omstreeks 05:53 uur plaatselijke tijd vloog een vermoedelijk komeet- of planetoïdeachtig object de aardatmosfeer binnen, om die vervolgens enkele tientallen seconden later weer te verlaten. De earthgrazer, of aardscheerder, is een betrekkellijk zeldzame verschijning tussen de duizenden meteoren en tientallen vuurbollen die jaarlijks boven Nederland zichtbaar zijn. Meer dan 110 mensen hebben de vuurbol in de vroege ochtend ook gezien.

Ruim 110 waarnemers uit Nederland, België, Duitsland, Denemarken en het Verenigd Koninkrijk maakte melding van de vuurbol bij het internationale vuurbolmeldpunt van IMO. Bekijk hier het resultaat.

Meteoorwaarnemer Felix Bettonvil van de Werkgroep maakte een eerste ruwe reconstructie op basis van triangulatie van 2 camerabeelden. Dat deed hij op basis van beelden vanuit Utrecht van camera HHEBBES! en die van DAARO! te Dwingeloo. De vuurbol bewoog met 34 km/s, bereikte een hoogte van 90 km, en de heliocentrische baan laat zien dat het om een object met verste punt tussen Mars en Jupiter, en lage inclinatie gaat. De aardscheerder werd door meerdere Allsky-cameras en video’s in Nederland vastgelegd. Voor veel waarneemveteranen was dit een unieke vuurbol. Meteooronderzoeker Denis Vida van Western University (Canada) / Global Meteor Network, alsmede CAMS Benelux en Marco Langbroek, rapporteren allemaal vergelijkbare resultaten. Conclusie is dat het een kortperiodieke komeet betrof uit de Jupiter familie.

De aardscheerder vastgelegd door de allskycamera DAARO!. Foto: Felix Bettonvil.

Meteoorwaarnemer Marco Langbroek publiceerde een eerste berekening van het traject op basis van camerabeelden gemaakt vanuit stations in Nederland.

Meer waarnemingen

Hieronder meer beelden van werkgroepleden alsmede de opnames van andere allskys in Nederland. De aardscheerder is ook door Duitse Allsky7 camera’s vastgelegd, kijk hier.

Geslaagde Online International Meteor Conference

Afgelopen zaterdag 19 September vond de jaarlijkse International Meteor Conference weer plaats. Als zo vele meetings, kon vanwege COVID-19 ook deze geplande 3-daagse meeting, waar zowel amateurs en professionals van over de hele wereld elkaar ontmoeten, en deze keer te gast in Hongarije, niet doorgaan. Er voor in de plaats kwam een 1-daags online event, dat ook erg de moeite waard bleek!

Het programma was korter, de lengte van de presentaties ook, maar ondanks alles slaagde de organisatie erin een boeiend programma samen te stellen, dat zonder noemenswaardige technische moeilijkheden verliep. De deelname was gratis, en het bood nu ook geïnteresseerden die anders door de grote (reis) afstand niet zouden kunnen komen nu wel mee te doen. In totaal trok de dag bijna 70 deelnemers, vanuit de hele wereld, waaronder de US, Australië, Rusland en Nepal. Opvallend was dat het evenement veel nieuwe deelnemers trok: slechts 30% behoorden tot het ‘vaste’ publiek.

Vele topics werden gepresenteerd, waaronder video netwerken zoals het mondiale Global Meteor Network dat snel groeiend is, het nieuwe zwermpje Chi-Cygniden, de daglichtvuurbol van 25 augustus boven Nederland, het modelleren en analyseren van meteorenzwermen afkomstig van komeet P/Halley (het doen van visuele waarnemen blijft erg belangrijk!), en er was aandacht voor de problemen die Starlink satellieten voor (meteoren) sterrenkunde veroorzaakt. (Zie ook het op komst zijnde online evenement van IAC, IAU and United Nations over de impact van deze satellieten op de sterrenkunde in het algemeen.)

Naast het hoofdprogramma waren er ook splinter meetings en na afloop een geweldig sociaal online samenzijn.

Het is duidelijk dat alle deelnemers het enorm waardeerden in deze moeilijke tijden hun interesse toch te kunnen delen. Wellicht moeten we overwegen, ook na de Corona tijd, online meetings te blijven doen!

In herinnering: prof. dr. Hugo van Woerden (1926-2020), oprichter en erelid Werkgroep Meteoren KNVWS

Tot ons leedwezen hebben wij moeten vernemen, dat op 4 september 2020 na een kort ziekbed in Groningen is overleden prof. dr. Hugo van Woerden. Hij was in de oorlogsjaren een der oprichters van de Astro Club, de voorloper van de Werkgroep Meteoren van KNVWS, waarvan hij later erelid zou worden.

Prof. Van Woerden was een groot astronoom. Hij was hoogleraar radiosterrenkunde aan de Rijkuniversiteit Groningen en stond aan de wieg van de radiosterrenkunde in Nederland. Hij boekte belangwekkende resultaten met de Radiotelescoop Westerbork. Hugo van Woerden werd 94 jaar.

Emeritus hoogleraar Hugo van Woerden (1926-2020). Foto: Kapteyn Instituut , RUG

De Werkgroep Meteoren van de (K)NVWS dankt zijn bestaan mede aan Hugo van Woerden. Het begon allemaal in 1943. Dr. J. Raimond, directeur van het Zeiss Planetarium in Den Haag, vroeg aan de Arnhemse gymnasiast Hugo of hij samen met Sydney van den Bergh en Lammert Huizing een netwerk van meteoorwaarnemers wilde opzetten.

Hugo was toen al een geweldig gedreven waarnemer en rekenaar. In april en mei 1943 waren er veel heldere dagen en bijna elke dag fietste hij naar de hei bij Warnsborn om onder meer Mercurius waar te nemen; hij noteerde alles: schattingen van de helderheid, kleurveranderingen, de tijdstippen waarop de planeet achter de bosrand verdween enz. Zijn handgeschreven verslagen en berekeningen daaraan stuurde hij aan dr. Raimond. Die moest Hugo een keer manen dat hij zich aan de door de Duitse bezetter ingestelde avondklok moest houden.

Er kwam een netwerk van meteoorwaarnemers. Na enige tijd richtte Sidney, Hugo en Lammert de Astro Club op. Sidney werd voorzitter, Lammert secretaris en Hugo penningmeester en waarnemingsleider. Hugo genoot, zo schreef hij een keer, van “de jacht op meteoren”. Elke meteoor was een verrassing, en tijdens de jacht kon hij de sterrenbeelden tot in het detail bestuderen en “dromen over zijn vriendin”. De Astro Club groeide gestaag in 1943 en 1944; schoolvrienden van Sidney, familieleden en enkele leden van de NVWS-afdeling Arnhem werden lid, evenals verscheidene amateurastronomen elders in het land.

Grote waarneemcampagnes van de Astro Club in maart en april 1944 waren succesvol. Zo werden dat jaar 200 Lyriden waargenomen en telden enkele tientallen leden in augustus 1944 2000 Perseïden. De oproep voor deze Perseïdencampagne stond in ‘De Meteoor’, het maandelijks verschijnende ‘orgaan’ van de Astro Club, waarvan het eerste nummer in november 1943 het licht zag.

In augustus 1946 werd de Astro Club opgenomen in de NVWS en kreeg die de naam Werkgroep Meteoren van de NVWS. ‘De Meteoor’ werd het clubblad. Hugo was toen al een jaar student sterrenkunde in Leiden.

De eerste uitdaging van de nieuwe werkgroep was de verwachte terugkeer van de Draconiden op 9/10 oktober 1946. Hugo organiseerde weer een waarneemactie. Op 9 oktober 1933 was er een heel forse meteorenregen waargenomen, die kon worden gerelateerd aan de komeet Giacobini-Zinner met een omlooptijd van 6,6 jaar, dus dat kon interessant worden in 1946. Een groot deel van het land ging echter onder een dik wolkendek schuil en het was volle maan. Toch konden waarnemers van het Kaptein Laboratorium in Groningen 60 Draconiden per minuut registreren en kreeg Hugo enkele tientallen waarnemingsverslagen van vooral onervaren waarnemers.

In 1947 en 1948 vertoonde de werkgroep weinig activiteit; Hugo en Sidney hadden het te druk met hun studie. In 1948 ging Hugo in militaire dienst; daardoor verscheen ‘De Meteoor’ twee jaar niet. In 1948 traden Kees de Jager en anderen toe tot het bestuur van de Werkgroep Meteoren. De Jager werd voorzitter. Zij bliezen nieuw leven in de club.

In 1950 kwam Hugo terug in de werkgroep en ging er nooit meer weg. Hij bleef waarneemacties organiseren, zelf waarnemingen doen en vooral ook veel rekenwerk uitvoeren. Op 7 april 1953 vlamde een heldere vuurbol op tijdens zijn foto-elektrische waarnemingen aan variabele sterren. Uit de flits van het verstrooide licht kon hij de helderheid van de vuurbol afleiden. Na jaren van vergeefse pogingen lukte het werkgroeplid Machiel Alberts in Alkmaar in augustus van dat jaar eindelijk meteoren (vier Perseïden) te fotograferen. Dat was nooit eerder in ons land gebeurd. Een geheel nieuwe methode van meteoorwaarnemen was geboren en dat zouden er in de loop van de decennia veel meer worden. Hugo was al die tijd nauw bij nieuwe ontwikkelingen betrokken. Hij publiceerde in ‘De Meteoor’, gaf voordrachten op Meteorendagen en andere bijeenkomsten van de werkgroep, en gaf acte de présence op de Internationale Meteor Conferences die de werkgroep in ons land organiseerde in samenwerking met de International Meteor Organization (IMO).

De meteorendag van 2009, met op de voorgrond Hugo van Woerden.

Naast zijn werk als professionele astronoom heeft hij zich sinds zijn middelbare-schooltijd met hart en ziel ingezet voor de amateursterrenkunde, en dat veranderde niet toen hij van zijn hobby een beroep maakte en ook niet nadat hij met emeritaat was gegaan. Zijn passie lag niet alleen bij meteoren. Ook de andere KNVWS-werkgroepen konden rekenen op zijn warme belangstelling, steun en aanmoediging. Hugo was van 1992-2002 voorzitter van de NVWS, en mocht meemaken dat deze vereniging 100 jaar werd en het eervolle predicaat ‘Koninklijk’ werd toegekend. Het grote evenement ter gelegenheid van 100-jarig jubileum werd bijgewoond door Koningin Beatrix. In juli 2001 werd een planetoïde vernoemd naar Hugo van Woerden: 10429 van Woerden.

Op 12 februari 2011 stelde het bestuur van de KNVWS de Hugo van Woerdenprijs in. Het is een prijs om activiteiten op het gebied van weer- of sterrenkunde te stimuleren van jongeren (t/m 25 jaar) die lid of vrijwilliger zijn van een bij de KNVWS aangesloten organisatie. Sinds 2012 is de prijs (een geldbedrag en een oorkonde) zesmaal toegekend. Misschien heeft Hugo enkele dagen voor zijn overlijden nog vernomen, dat op 1 september 2020 de prijs is toegekend aan een jongere die al jarenlang, net als Hugo zelf indertijd, meteoren waarneemt, aan meteoren rekent, en lezingen over meteoren geeft: Dušan Bettonvil (15 jaar). Dat zou hem ongetwijfeld zeer tevreden hebben gestemd.

Met het overlijden van Hugo van Woerden verliest sterrenkundig Nederland een vooraanstaand wetenschapper die veel heeft betekend voor zowel de professionele als de amateursterrenkunde. Bijna tot het laatst toe wist hij met zijn inbreng en enthousiasme amateurs te bewegen meteoren waar te nemen en onderzoek te doen, hetgeen ertoe heeft geleid dat de Werkgroep Meteoren nu op een hoog niveau waarnemingsresultaten voortbrengt en onderzoek doet. De leden zullen hem dat altijd erkentelijk blijven.

Met Hugo gaat een groot man heen.

Het bestuur van de Werkgroep Meteoren, Joost, Felix, Urijan en Sebastiaan.


Voormalig KNVWS-voorzitter Hugo van Woerden op 94-jarige leeftijd overleden
Groningse sterrenkundige Hugo van Woerden op 94-jarige leeftijd overleden