Jaaroverzicht 2020

We kijken terug op een bewogen jaar, niet alleen vanwege de coronacrisis die in maart zijn grip op ons dagelijks leven versterkte, maar ook vanwege alle andere ontwikkelingen. Het jaar kenmerkte zich met bijzondere vuurbollen en gunstige omstandigheden voor grote meteorenzwermen. Een van onze bestuursleden werd papa en we verloren een van de oprichters van onze vereniging.

In maart sloeg de coronacrisis toe waardoor veel verenigingsactiviteiten en vooral de publieke activiteiten tot stilstand kwamen. Toch was 2020 voor ons geen jaar van stilstand. In dit jaaroverzicht blikken we terug op 2020, te beginnen met ontwikkelingen binnen de vereniging.

WerkgroepledenGert Jan Netjes en Dušan Bettonvil vielen in de prijzen bij de KNVWS.Gert Jan Netjes ontvangt de prestigieuze Dr. J. van der Biltprijs 2020 voor zijn kleurrijke werk op het gebied van slijpplaatjes van meteorieten, waarmee hij de ‘sterrenkunde door de microscoop’ beoefend. De Hugo van Woerdenprijs 2020 (bedoeld voor jeugdleden binnen de KNVWS) gaat naar Dušan Bettonvil (15) wint deze prijs voor o.a. zijn unieke prestatie met de bouw van een softwareprogramma voor het modelleren van de val van meteorieten naar de grond. Vanwege de coronasituatie kon de Astrodag niet doorgaan en zullen de prijzen in 2021 worden uitgereikt.

De jaarlijkse ‘Meteorendag der Lage Landen’ kon vanwege de coronamaatregelen niet georganiseerd worden. Andere bijeenkomsten vonden in alternatieve vorm plaats, zoals op zaterdag 19 September International Meteor Conference. Ook deze 3-daagse meeting, waar zowel amateurs en professionals van over de hele wereld elkaar ontmoeten, en deze keer te gast in Hongarije, kon niet fysiek doorgaan. Er voor in de plaats kwam een 1-daags online event, dat ook erg de moeite waard bleek. Het beidt ons in elk geval inspiratie voor digitale bijeenkomsten, als de beperkingen van corona nog lang doorzetten.

Naast dit positieve nieuws hebben wij ook tot ons leedwezen moeten vernemen, dat prof. dr. Hugo van Woerden op 4 september 2020 na een kort ziekbed in Groningen is overleden. Hij was in de oorlogsjaren een van de oprichters van de Astro Club, de voorloper van de Werkgroep Meteoren van KNVWS, waarvan hij later erelid zou worden. Op de website van de Werkgroep en de KNVWS verschenen in memoria.

Meteorenzwermen

Fris in het nieuwe jaar was er meteen een kans om één van de grote meteorenzwermen te bekijken: de Boötiden, ook wel bekend als Quadrantiden. De omstandigheden waren in 2020 heel goed (vooropgesteld dat het weer meewerkte doordat de maan niet stoorde. Dit jaar verbleef Felix Bettonvil op La Palma. Het bleek uiteindelijk zowel in Nederland als La Palma helder te zijn waardoor de zwerm vanaf vele plaatsen goed te zien was zowel met het blote oog als wel met foto- en video netwerken van meteorenwaarnemers (KNVWS Werkgroep Meteoren, Dutch Meteor Society/CAMS).

Op de top van het eiland La Palma, 2300m, boven de inversielaag, met in de verte Tenerife, in de vroege ochtend van 4 januari, net voor zonsopkomst.

In de nacht van dinsdag 21 op woensdag 22 april viel het maximum van de meteorenzwerm Lyriden verwacht. De zwerm bood een mooie kans om tijdens de eerste piek van de coronacrisis meteoren te kijken, hoewel het geen spektakelstuk zou worden.

Ondanks het tropische weer, leek het er even op dat de Perseïden dit jaar achter de wolken verscholen bleven. Dat gebeurde uiteindelijk toch niet: de nacht van 12 op 13 augustus verliep voor grote delen van Nederland onbewolkt en dat leverde toch heel wat waarneemactiviteit op. Na de eerste coronapiek waren fysieke activiteiten weer mogelijk (op een veilige 1,5-meter afstand). We hadden daarom als gebruikelijk weer de locaties op een rij gezet waar er publiekssterrenwachten een speciale avond organiseerden rondom de Perseïden.

In december experimenteerde de werkgroep met een livestream-event en online waarnemen tijdens de Geminiden. Het maximum van deze meteorenzwerm viel in de nacht van 13-14 december 2020. De Werkgroep Meteoren en het Anton Pannekoek Instituut organiseerden daarom samen op zondagavond 13 december 2020 een livestream. Ondanks dat de weersvoorspellingen op 13-14 december niet heel gunstig zijn gaat het evenement wel gewoon door.

Vijf indrukwekkende vuurbollen

In de nacht van 3 maart, rond 00:30 MET, is door meer dan honderd waarnemers een heldere vuurbol rapporteert. De vuurbol is te zien geweest vanuit heel Nederland en verscheen in Duitsland net over de Nederlandse grens tussen Nijmegen en het Roergebied.

Een maand later op zaterdagavond 4 april omstreeks 23:45 plaatselijke tijd was het weer raak. Toen zagen veel mensen door het Nederland een mooie vuurbol. Naast de ruim honderd meldingen in Nederland, waren er in Duitsland ook al ruim 40 meldingen binnengekomen. Eerste analyses door de Werkgroep Meteoren van de binnengekomen opnames en getuigenverslagen stelden dat de vuurbol verschenen is in het gebied ten Noordoosten van Groningen, en vermoedelijk is uitgedoofd boven de Waddenzee.

Op dinsdagavond 25 augustus om 20:50:22 MEZT, kort na zonsondergang, is in verschillende delen van Nederland een vuurbol waargenomen. In totaal zijn ruim bijna 230 ooggetuigen via het internationale vuurbolmeldpunt waarnemingen doorgegeven. Vanuit Drenthe werd de vuurbol vastgelegd met de allsky-camera DAARO! die door Felix Bettonvil van de Werkgroep Meteoren wordt beheerd. Het traject in de atmosfeer, snelheid en oorsprong leidden ertoe dat we niet uit konden sluiten dat er (kleine) stukjes waren overgebleven.

De vuurbol die op 10 mei aan de hemel verscheen, werd ook vastgelegt door de DAARO! camera in Dwingeloo.

Dinsdagochtend 23 september omstreeks 05:53 uur MET vloog een vermoedelijk komeet- of planetoïdeachtig object de aardatmosfeer binnen, om die vervolgens enkele tientallen seconden later weer te verlaten. De aardscheerder is een betrekkelijk zeldzame verschijning tussen de duizenden meteoren en tientallen vuurbollen die jaarlijks boven Nederland zichtbaar zijn. Meer dan 110 mensen hebben de vuurbol in de vroege ochtend ook gezien.

Op vrijdagavond 20 november om 18:55 MET is vanuit een groot deel van Nederland een vuurbol waargenomen. Zaterdagochtend hadden al meer dan 400 ooggetuigen via het internationale vuurbolmeldpunt waarnemingen doorgegeven. Zondag was de teller al opgelopen tot ruim 500. Van de binnengekomen meldingen kwam het overgrote deel uit Nederland via de landelijke Werkgroep Meteoren (n=448), een goede illustratie van het succes van ons communicatie-activiteiten rond vuurbollen. Daarnaast waren er ook enkele waarnemingen vanuit Duitsland en België. Vanuit Drenthe werd de vuurbol vastgelegd met de allsky-vuurbolcamera DAARO! Op basis van een reconstructie van ooggetuigen (n=393) kwam de meteoroïde boven de provincie Groningen de atmosfeer binnen en doofde deze boven de Noordzee uit. Verschillende waarnemers maakte melding van fragmentatie van de vuurbol. Als er iets aan materiaal zijn overgebleven, dan is dat in de Noordzee zijn beland en niet meer te bergen.

Meteorieten in 2020

Vuurbollen boven Nederland waren geen gebeurtenissen die aanleiding gaven tot zoekacties. In het buitenland was er wel meteorietnieuws. Zo begon nieuwjaar begint goed met nieuwe meteorietvondst in Italië. Op de avond van nieuwjaarsdag verscheen boven het noorden van Italië een heldere vuurbol met een helderheid van magnitude -10. Na een trajectberekening met videowaarnemingen en een oproep aan het brede publiek, werden er op 4 januari nabij Cavezzo (Modena) al twee meteorieten van 55 gram geborgen.

Misschien herinner je je nog onze berichtgeving over de vuurbol van 12 september in 2019. De meteoriet die kort na de vuurbol werd gevonden in de Duitse stad Flensburg in Sleeswijk-Holstein nabij de Deense grens is inmiddels geclassificeerd en opgenomen in de database van de Meteoritical Society. Het blijkt een koolstofmeteoriet van de zeer zeldzame CM1 klasse.

De Flensburg meteoriet, 24 gram zwaar, ca. 3.7 × 3.5 cm  groot. Duidelijk is de zwarte smeltkorst te zien, de bruinige kleur is een secundaire smeltkorst ontstaan door het tijdens de val afbreken van een fragment [Bron: Karmaka].

Tot slot

Op 6 juli 2020 bestond de vereniging 74 jaar, en dat betekend dat we in 2021 uitkijken naar het 75-jarig bestaan van de werkgroep Meteoren. Wij hopen dat we onze leden in het lustrumjaar weer kunnen verwelkomen bij fysieke activiteiten om samen het glas te heffen op deze bijzondere mijlpaal.

Maak kennis met onze aspirant-bestuursleden Esther en Michiel

Het bestuur van de werkgroep krijgt binnenkort versterking van twee nieuwe bestuursleden: Esther Hanko en Michiel Rodenhuis. Hun benoeming staat op de planning van de Algemene Ledenvergadering die binnenkort (online) op de planning staat. Je kunt nu alvast kennismaken met deze aspirant-bestuursleden, we laten ze hieronder zelf aan het woord om zich zelf voor te stellen.

Esther Hanko

Ik ben Esther Hanko, ik woon in Purmerend met partner en 2 katten en ben sinds 2012 actief visueel waarnemer. Tijdens het waarnemen komt er altijd wel minimaal een heldere meteoor langs, soms zo helder dat het hele waarneemveld oplicht en de telescoop even een schaduw heeft. Dit zijn gouden momenten en daarom probeer ik altijd wel de grote zwermen mee te pikken.

Sinds 2015 werk ik als outreach-coördinator bij het Anton Pannekoek Instituut, het astronomie-instituut van de Universiteit van Amsterdam en met die pet op vind ik het interessant om te kijken naar de communicatie over meteoren(zwermen). Ik heb dus van mijn hobby mijn werk gemaakt, en blog ook op oetie.nl over sterrenkunde. Daarnaast geniet ik van mijn moestuintje en van sportklimmen (waarmee ik dan in ieder geval één hobby heb waarvoor je niet afhankelijk bent van het weer)“.

Esther tijdens een livestream van de KNVWS Werkgroep Astrofotografie.

Michiel Rodenhuis

Mijn naam is Michiel Rodenhuis, ik ben in het dagelijks leven werkzaam als coördinator instrumentatie bij NOVA, de Nederlandse Onderzoeksschool voor Astronomie. Oorspronkelijk ben ik aan de TU Delft afgestudeerd als ingenieur Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek. Na mijn afstuderen heb ik een tijd gewerkt aan computersimulaties van ruimtevaartmissies, onder andere bij het Europese vluchtleidingscentrum ESOC in Darmstadt. Later heb ik aan de Universiteit Utrecht mijn promotieonderzoek gedaan, waarbij ik aan technieken gewerkt heb om exoplaneten waar te kunnen nemen. Dankzij mijn achtergrond kan ik in mijn huidige werk een brug slaan tussen de techniek en de wetenschap, wat ik een fantastische baan vindt!

Voor veel mensen zijn meteoren een van de meest fascinerende hemelverschijnselen, dankzij hun wat mysterieuze en onvoorspelbare -maar tegelijkertijd ook best voorspelbare- karakter. Ik ben daar zeker geen uitzondering op. Wat meteoren in mijn ogen heel speciaal maakt is dat je met je eigen ogen kan waarnemen hoe de planeet aarde een interactie ondergaat met het nabije heelal.

Uit mijn kindertijd, die ik in Denemarken doorbracht, kan ik mij herinneren dat we vaak op late zomeravonden vallende sterren konden zien. Ongetwijfeld waren dat Perseïden, maar daar had ik toen nog geen idee van. Wat ik wel weet was dat het een streek en een tijd was met veel minder straatverlichting dan tegenwoordig hier in Nederland, en dat je zo dus vanzelfsprekend veel meer oog had voor deze mooie hemelverschijnselen.

Afgelopen zomer had ik nog in Italië een prachtige meteoren-ervaring. Ik was met mijn gezin op vakantie op het eiland Lipari, aan de noordkant van Sicilië. Het was wederom ten tijde van de Perseïden en wij maakte ’s avonds een boottocht om in het donker de lavastromen van vulkaaneiland Stromboli goed te kunnen zien. Op de terugweg voeren we meer dan een uur over de pikdonkere middellandse zee, precies met Perseus achter ons. Voortdurend zagen we meteoren die van achteren komend ons aan de hemel telkens voorbij schoten. Een onvergetelijke ervaring”.

Heb je vragen voor onze aspirant-bestuursleden? Meld je dan aan voor de digitale ALV (binnenkort bericht) en stel ze tijdens de online vergadering.

Livestream-event en online waarnemen Geminiden 2020

Ieder jaar is er in december een van de grootste jaarlijkse meteorenzwermen aan de hemel te zien. Het maximum van deze meteorenzwerm vindt dit jaar plaats in de nacht van 13-14 december 2020.

De Werkgroep Meteoren en het Anton Pannekoek Instituut organiseren op zondagavond 13 december 2020 een livestream-event en online waarnemen van de Geminiden. Ondanks dat de weersvoorspellingen op 13-14 december niet heel gunstig zijn gaat het evenement wel gewoon door.

Youtube livestream (start 21:00)

De avond start met een online Youtube livestream-event op youtube. Het event start om 21.00 uur. Er zijn onder andere live-beelden vanaf het dak van het instituut. Bij slecht weer gebruikt de organisatie beelden van radiotelescopen. Sterrenkundehoogleraar en radioastronoom Ralph Wijers (UvA) en meteorenexpert Felix Bettonvil (Universiteit Leiden en Werkgroep Meteoren van de KNVWS) geven uitleg.

Virtueel meteorenkijken (start 23:00)

Na de Youtube livestream, vanaf ongeveer 23.00 uur, kunnen liefhebbers samen virtueel verder kijken met de Werkgroep Meteoren. Dit gebeurt door gebruik te maken van ZOOM. Via een link die later op deze website wordt gepubliceerd kan je inloggen op ZOOM en samen met andere geïnteresseerden verder praten over meteoren en de Geminiden in het bijzonder.


Meer achtergronden over de Geminiden 2020

Geminiden-fotowedstrijd 2020

De Werkgroep Meteoren organiseert dit jaar voor het eerst de Geminiden-fotowedstijd. Zowel leden, publiek als actieve amateurs van andere werkgroepen kunnen meedoen aan deze wedstrijd.

Maak de mooiste foto van de Geminiden 2020 en win onze fotowedstrijd! Er valt wat leuks te winnen: een unieke en speciaal gemaakte prijs bestaande uit een 3D-model van de veroorzaker van dit prachtige hemelfenomeen, de planetoïde 3200 Phaeton.

Om mee te dingen moet de foto aan een aantal eisen voldoen:

  • Gemaakt in Nederland tussen 10 en 15 december 2020
  • Afgezien van correcties van kleur, witbalans en contrast niet digitaal bewerkt
  • De foto mag een combinatie (stack) zijn van meerdere foto’s mits te camerapositie ongewijzigd is.

De jury, zijnde het bestuur van de werkgroep, zal speciaal aandacht schenken aan foto’s waarbij een compositie is gemaakt met objecten in de voorgrond of aan de horizon.

Stuur je foto uiterlijk 23 december in via het mailadres geminiden2020@werkgroepmeteoren.nl . De winnaar wordt 30 december gepubliceerd via de website. Door het inzenden van een foto stem je er mee in dat deze op de website en elders gepubliceerd mag worden, uiteraard met credits.

Capsule Hayabusa 2 trekt als vuurbol over Australië en bezorgt kostbare lading planetoïdekruimels

Afgelopen zaterdagavond tijdens pakjesavond trok de terugkeercapsule van de Hayabusa 2 missie als een vuurbol door de lucht boven Australië. De capsule koerste naar een veilige landing in het woestijngebied van de Woomera Test Range. Aan boord bevonden zich de kostbare kruimels van planetoïde Ryugu die de satelliet eerder in 2019 op de koolstofplanetoïde had opgeraapt.

Hayabusa 2 is een satellietmissie van de Japanse ruimtevaartorganisatie JAXA die planetoïde Ryugu heeft bestudeerd en monsters moest terugbrengen naar de aarde. Op 21 februari 2019 en 11 juli 2019 verzamelde de satelliet succesvol materiaal aan het oppervlak en net onder het oppervlak van de koolstofplanetoïde. Na het afronden van de wetenschappelijke fase van de missie, begon de satelliet in november 2019 aan de terugreis naar aarde. Op 5 december 2020 rond 18:28 uur Nederlandse tijd dook de terugkeercapsule met het bemonsterde materiaal de atmosfeer binnen, nadat het eerder die dag was afgeworpen door de Hayabuse 2 satelliet. Verschillende camera’s van het grondteam slaagden erin om de vuurbol vast te leggen en te volgen. In de onderstaande video is goed de snelheid, helderheid en atmosferische vertraging te zien.

Na het uitdoven van de vuurbol viel de capsule naar de boogde landingszone binnen de Woomera Test Range (Woomera Prohibited Area). Dankzij het radiobaken kon een netwerk van radiostations de positie van de capsule peilen, om vast te stellen waar de capsule omstreeks 18:54 uur Nederlandse tijd aan zijn parachute is geland. Aan boord van een helikopter slaagde het bergingsteam er vervolgens in om na anderhalf uur vliegtijd en zoekwerk rond 20:47 uur Nederlandse tijd de capsule te vinden.

De capsule gezien vanuit de helikopter door het bergingsteam. Credits: JAXA/Collection team M

De berging werd uitgevoerd door technici in pakken die weg hebben van dat van bomexperts, vanwege de pyrotechnische ladingen die gebruikt zijn om de capsule van de satelliet te scheiden. De capsule is daarna verpakt om per helikopter naar de Quick Look Facility in Australië te vliegen, waarna het afreist naar Japan. Eenmaal daar aangekomen zal het planetoïdegruis verder worden bestudeerd en uiteindelijk zal het materiaal worden gedistribueerd onder verschillende onderzoeksteams.

De bovenstaande foto’s tonen de geringe afmetingen van de capsule , maar dat maakt de landing niet minder kostbaar of indrukwekkend. Het oppervlaktegruis moet onderzoekers nieuwe inzichten geven in de complexe chemie en de rol van water op het soort koolstofplanetoïden als 167123 Ryugu.

Interesse in oppervlaktegruis

Ook Nederlandse onderzoekers zijn benieuwd naar het materiaal dat Hayabusa 2 op de planetoïde Ryugu heeft verzameld. Ze denken namelijk dat er overeenkomsten kunnen zijn met bepaalde soorten meteorieten, op grond van hun studie mogelijk ook de Nederlandse Diepenveen meteoriet. Deze meteoriet werd met hulp van leden van de Werkgroep Meteoren in 2012 herontdekt en in de jaren daarna uitvoerig onderzocht.

Zo is te lezen in het webartikel van Naturalis naar aanleiding van de wetenschappelijke publicatie over Diepenveen: “De eigenschappen van de Diepenveen zette de onderzoekers op het spoor van planetoïden die kunnen lijken op de ruimterots waarvan Diepenveen ooit afbrak. Ze vonden er een door te kijken hoe zonlicht weerkaatst wordt door vergruisde oppervlakken. Het reflectiespectrum van de Diepenveen lijkt op dat van de koolstofrijke planetoïde Ryugu, een ruimterots van ongeveer een kilometer doorsnee waarop de Japanse ruimtesonde Hayabusa 2 op 21 februari 2019 is geland. ‘Hier op aarde kun je gesteente vaak in context beter begrijpen, maar dat is met een steenmeteoriet uit het zonnestelsel een stuk lastiger. Ruimtemissies kunnen dus uitkomst bieden,’ licht Naturalis-onderzoeker en mede-auteur Sebastiaan de Vet toe. Mogelijk bestaat een deel van het oppervlak van Ryugu dus uit materiaal dat vergelijkbaar is met de Diepenveen-meteoriet. ‘Overeenkomsten tussen meteorieten en planetoïden zijn vrij zeldzaam, dus als Hayabusa 2 in 2020 naar de aarde terugkomt met kleine gesteentemonsters is het spannend om het materiaal met Diepenveen te kunnen vergelijken,’ voegt Leo Kriegsman toe, die als Naturalisonderzoeker ook meewerkte aan de studie. De Diepenveen kan op deze manier mogelijk nieuwe aanwijzingen geven over de bouwstenen en de processen die hebben bijgedragen aan het ontstaan van rotsplaneten en misschien zelfs aan het leven op onze planeet.” (bron: Naturalis.nl)

Na succes nieuwe avonturen voor Hayabusa 2

De missie van Hayabusa 2 is na de succesvolle landing nog niet ten einde. Na het afwerpen van de capsule werd de satelliet gebruikt om de re-entry vast te leggen. Inmiddels koerst de satelliet door voor een nieuwe missie van ruim 10 jaar naar twee andere planetoïden, waaronder 1998 KY26 een sneldraaiende planetoïde. In de onderstaande video geeft JAXA uitleg over de missie.