In herinnering: prof. dr. Hugo van Woerden (1926-2020), oprichter en erelid Werkgroep Meteoren KNVWS

Tot ons leedwezen hebben wij moeten vernemen, dat op 4 september 2020 na een kort ziekbed in Groningen is overleden prof. dr. Hugo van Woerden. Hij was in de oorlogsjaren een der oprichters van de Astro Club, de voorloper van de Werkgroep Meteoren van KNVWS, waarvan hij later erelid zou worden.

Prof. Van Woerden was een groot astronoom. Hij was hoogleraar radiosterrenkunde aan de Rijkuniversiteit Groningen en stond aan de wieg van de radiosterrenkunde in Nederland. Hij boekte belangwekkende resultaten met de Radiotelescoop Westerbork. Hugo van Woerden werd 94 jaar.

Emeritus hoogleraar Hugo van Woerden (1926-2020). Foto: Kapteyn Instituut , RUG

De Werkgroep Meteoren van de (K)NVWS dankt zijn bestaan mede aan Hugo van Woerden. Het begon allemaal in 1943. Dr. J. Raimond, directeur van het Zeiss Planetarium in Den Haag, vroeg aan de Arnhemse gymnasiast Hugo of hij samen met Sydney van den Bergh en Lammert Huizing een netwerk van meteoorwaarnemers wilde opzetten.

Hugo was toen al een geweldig gedreven waarnemer en rekenaar. In april en mei 1943 waren er veel heldere dagen en bijna elke dag fietste hij naar de hei bij Warnsborn om onder meer Mercurius waar te nemen; hij noteerde alles: schattingen van de helderheid, kleurveranderingen, de tijdstippen waarop de planeet achter de bosrand verdween enz. Zijn handgeschreven verslagen en berekeningen daaraan stuurde hij aan dr. Raimond. Die moest Hugo een keer manen dat hij zich aan de door de Duitse bezetter ingestelde avondklok moest houden.

Er kwam een netwerk van meteoorwaarnemers. Na enige tijd richtte Sidney, Hugo en Lammert de Astro Club op. Sidney werd voorzitter, Lammert secretaris en Hugo penningmeester en waarnemingsleider. Hugo genoot, zo schreef hij een keer, van “de jacht op meteoren”. Elke meteoor was een verrassing, en tijdens de jacht kon hij de sterrenbeelden tot in het detail bestuderen en “dromen over zijn vriendin”. De Astro Club groeide gestaag in 1943 en 1944; schoolvrienden van Sidney, familieleden en enkele leden van de NVWS-afdeling Arnhem werden lid, evenals verscheidene amateurastronomen elders in het land.

Grote waarneemcampagnes van de Astro Club in maart en april 1944 waren succesvol. Zo werden dat jaar 200 Lyriden waargenomen en telden enkele tientallen leden in augustus 1944 2000 Perseïden. De oproep voor deze Perseïdencampagne stond in ‘De Meteoor’, het maandelijks verschijnende ‘orgaan’ van de Astro Club, waarvan het eerste nummer in november 1943 het licht zag.

In augustus 1946 werd de Astro Club opgenomen in de NVWS en kreeg die de naam Werkgroep Meteoren van de NVWS. ‘De Meteoor’ werd het clubblad. Hugo was toen al een jaar student sterrenkunde in Leiden.

De eerste uitdaging van de nieuwe werkgroep was de verwachte terugkeer van de Draconiden op 9/10 oktober 1946. Hugo organiseerde weer een waarneemactie. Op 9 oktober 1933 was er een heel forse meteorenregen waargenomen, die kon worden gerelateerd aan de komeet Giacobini-Zinner met een omlooptijd van 6,6 jaar, dus dat kon interessant worden in 1946. Een groot deel van het land ging echter onder een dik wolkendek schuil en het was volle maan. Toch konden waarnemers van het Kaptein Laboratorium in Groningen 60 Draconiden per minuut registreren en kreeg Hugo enkele tientallen waarnemingsverslagen van vooral onervaren waarnemers.

In 1947 en 1948 vertoonde de werkgroep weinig activiteit; Hugo en Sidney hadden het te druk met hun studie. In 1948 ging Hugo in militaire dienst; daardoor verscheen ‘De Meteoor’ twee jaar niet. In 1948 traden Kees de Jager en anderen toe tot het bestuur van de Werkgroep Meteoren. De Jager werd voorzitter. Zij bliezen nieuw leven in de club.

In 1950 kwam Hugo terug in de werkgroep en ging er nooit meer weg. Hij bleef waarneemacties organiseren, zelf waarnemingen doen en vooral ook veel rekenwerk uitvoeren. Op 7 april 1953 vlamde een heldere vuurbol op tijdens zijn foto-elektrische waarnemingen aan variabele sterren. Uit de flits van het verstrooide licht kon hij de helderheid van de vuurbol afleiden. Na jaren van vergeefse pogingen lukte het werkgroeplid Machiel Alberts in Alkmaar in augustus van dat jaar eindelijk meteoren (vier Perseïden) te fotograferen. Dat was nooit eerder in ons land gebeurd. Een geheel nieuwe methode van meteoorwaarnemen was geboren en dat zouden er in de loop van de decennia veel meer worden. Hugo was al die tijd nauw bij nieuwe ontwikkelingen betrokken. Hij publiceerde in ‘De Meteoor’, gaf voordrachten op Meteorendagen en andere bijeenkomsten van de werkgroep, en gaf acte de présence op de Internationale Meteor Conferences die de werkgroep in ons land organiseerde in samenwerking met de International Meteor Organization (IMO).

De meteorendag van 2009, met op de voorgrond Hugo van Woerden.

Naast zijn werk als professionele astronoom heeft hij zich sinds zijn middelbare-schooltijd met hart en ziel ingezet voor de amateursterrenkunde, en dat veranderde niet toen hij van zijn hobby een beroep maakte en ook niet nadat hij met emeritaat was gegaan. Zijn passie lag niet alleen bij meteoren. Ook de andere KNVWS-werkgroepen konden rekenen op zijn warme belangstelling, steun en aanmoediging. Hugo was van 1992-2002 voorzitter van de NVWS, en mocht meemaken dat deze vereniging 100 jaar werd en het eervolle predicaat ‘Koninklijk’ werd toegekend. Het grote evenement ter gelegenheid van 100-jarig jubileum werd bijgewoond door Koningin Beatrix. In juli 2001 werd een planetoïde vernoemd naar Hugo van Woerden: 10429 van Woerden.

Op 12 februari 2011 stelde het bestuur van de KNVWS de Hugo van Woerdenprijs in. Het is een prijs om activiteiten op het gebied van weer- of sterrenkunde te stimuleren van jongeren (t/m 25 jaar) die lid of vrijwilliger zijn van een bij de KNVWS aangesloten organisatie. Sinds 2012 is de prijs (een geldbedrag en een oorkonde) zesmaal toegekend. Misschien heeft Hugo enkele dagen voor zijn overlijden nog vernomen, dat op 1 september 2020 de prijs is toegekend aan een jongere die al jarenlang, net als Hugo zelf indertijd, meteoren waarneemt, aan meteoren rekent, en lezingen over meteoren geeft: Dušan Bettonvil (15 jaar). Dat zou hem ongetwijfeld zeer tevreden hebben gestemd.

Met het overlijden van Hugo van Woerden verliest sterrenkundig Nederland een vooraanstaand wetenschapper die veel heeft betekend voor zowel de professionele als de amateursterrenkunde. Bijna tot het laatst toe wist hij met zijn inbreng en enthousiasme amateurs te bewegen meteoren waar te nemen en onderzoek te doen, hetgeen ertoe heeft geleid dat de Werkgroep Meteoren nu op een hoog niveau waarnemingsresultaten voortbrengt en onderzoek doet. De leden zullen hem dat altijd erkentelijk blijven.

Met Hugo gaat een groot man heen.

Het bestuur van de Werkgroep Meteoren, Joost, Felix, Urijan en Sebastiaan.


Voormalig KNVWS-voorzitter Hugo van Woerden op 94-jarige leeftijd overleden
Groningse sterrenkundige Hugo van Woerden op 94-jarige leeftijd overleden

Werkgroepleden vallen in de prijzen bij de KNVWS

Op 1 september maakte de KNVWS bekend welke weer- of sterrenkunde amateurs door hen worden onderscheiden. Naar nu blijkt zijn er dit jaar twee leden van onze werkgroep in de prijzen gevallen.

Op sociale media kondigde de KNVWS deze week aan welke amateurs worden onderscheiden met de Dr. J. van der Biltprijs en de Hugo van Woerdenprijs. De laatste genoemde is een onderscheiding die wordt toegekend aan jeugdleden van KNVWS lidorganisaties.

De Dr. J. van der Biltprijs 2020 gaat naar Gert Jan Netjes die de prijs ontvangt voor zijn kleurrijke werk op het gebied van slijpplaatjes van meteorieten, waarmee hij de ‘sterrenkunde door de microscoop’ beoefend.

De Hugo van Woerdenprijs 2020 (bedoeld voor jeugdleden binnen de KNVWS) sluit hier qua thema mooi bij aan, want Dušan Bettonvil (15) wint deze prijs voor o.a. zijn unieke prestatie met de bouw van een softwareprogramma voor het modelleren van de val van meteorieten naar de grond.

Veel meer laat de organisatie nog niet los, want het is gebruik dat de prijzen later in het jaar op Astrodag worden uitgereikt (zolang de coronasituatie dit toelaat). Dan zullen ook meer details bekend gemaakt worden over de reden van toekenning.

Voor nu, onze felicitaties aan Gert Jan Netjes en Dušan Bettonvil!

Jaaroverzicht 2018

Terwijl op oudejaarsdag de uren en minuten langzaam wegtikken naar 2019, blikken we voor meteoorminnend Nederland terug op enkele hoogtepunten en bijzondere ontwikkelingen van het afgelopen jaar.

Het jaar 2018 was wederom een interessant jaar voor liefhebbers van meteoren, vuurbollen en meteorieten. Op verschillende manieren vielen deze fenomenen weer op naast de gebruikelijk waarneemactiviteiten. Als we een aantal hoogtepunten van het afgelopen jaar op een rij zetten, zien we óók dat dit jaar qua fenomenen erg divers was.

In het voorjaar werden er bijvoorbeeld weer mooie lichtende nachtwolken of ‘noctilucent clouds’ (NLCs) door verschillende waarnemers gesignaleerd. Het verschijnsel ontstaat door fijnstof hoog in de atmosfeer dat onder meer afkomstig is van meteoren.

De Perseïden maakten weer hun opwachting en op veel plekken werd een poging genomen om ze waar te nemen, zo bleek uit ons overzicht. Bewolking bleek in Nederland de grote spelbreker tijdens het maximum van de Perseïden. Vanuit het buitenland konden Nederlandse meteoorwaarnemers het Perseïdenmaximum tijdens de maximumnacht wel goed waarnemen van de donkere berg Debelo Brdo in Servië. 

Een jaar vol lustrums

Zelden vallen er in één jaar zoveel bijzondere lustrums samen als in 2018. Zo was het op 1 mei j.l. precies 75 jaar geleden dat de illustere voorganger van de Werkgroep Meteoren, de Astroclub, werd opgericht. Daarnaast was het op 7 augustus, ook 65 jaar geleden dat de allereerste meteorenfoto in Nederland werd gemaakt door Machiel Alberts met een zelfgebouwde meteorencamera. De camera is tegenwoordig voor het publiek te bezichtigen in de we tentoonstelling van sterrenwacht Sonnenborgh in Utrecht. Volgend jaar zullen we meer bekend maken over het plan om een speciale fotografieprijs in te stellen, de ‘Alberts Award‘, als aanmoedigingsprijs voor de meteoorfotografie.

Er was in 2018 overigens nóg een bijzonder jubileum te vieren. Namelijk het 175-jarig jubileum van de grootste meteoriet van ons land. Op 2 juni 1943 vond een meervoudige meteorietinslag plaats waarbij twee meteorieten neervielen in de weilanden nabij de stad Utrecht. Ter gelegenheid van dit ‘inslaglustrum’ werd er in samenwerking met sterrenwacht Sonnenborgh in Utrecht een speciaal meteorietenweekend georganiseerd.  Mede dankzij een 3D-model dat gemaakt is van het grootste fragment, de Blaauwkapel, konden het Loevenhoutje voor het eerst na de inslag weer met zijn wederhelft worden herenigd. Daarnaast organiseerden we met Sonnenborgh een mini-expo en een bijzonder avondprogramma op 2 juni, en was er op zondag 3 juni een speciale science show over meteoren en meteorieten en kans om tijdens het meteorietenspreekuur deskundigen van het Meteoriet Documentatie Centum te spreken.

De grootste meteoriet van Nederland. Op 2 juni 1843 sloegen twee fragmenten van deze
meteoriet in nabij de stad Utrecht. Dit is het Loevenhoutje, de kleinste van de twee. Foto: Sebastiaan de Vet

De Foo Fighters vuurbol

Op zaterdagavond 16 juni verscheen een vuurbol omstreeks 23:11 in de diepe schemering. De vuurbol was een extra opvallende verschijning omdat van de bolide tijdens het optreden van de Foo Fighters langs Pinkpop scheerde. Al werd deze door sommigen omgedoopt tot de “Pinkpopvuurbol”, wij vinden Foo Fighters Vuurbol toch iets beter allitereren. Ruim 200 ooggetuigen gaven via het internationale vuurbolmeldpunt hun waarneming door.  

Werkgroeplid Felix Bettonvil legde een paar dagen later, op 29 juni ook een mooie vuurbol vast met de HHEBBES meteorencamera. Hiervan kwamen eveneens ruim 200 meldingen binnen bij het internationale vuurbolmeldpunt van de IMO, waarvan een groot aantal via de website van de Werkgroep Meteoren werden doorgegeven. In de BeNeLux blijkt het algemene publiek bijzonder goed bedreven in het melden van vuurbollen via de meldpunten. 

Heatmap van vuurbolmeldingen. Na de verschijning van de ‘Foo Fighters vuurbol’ op zaterdag 16 juni omstreekt 23:11 zijn er bij het internationale vuurbolmeldpunt zo’n 200 meldingen binnengekomen.

Nieuws over technieken

Op de website hadden we ook mooi gastbijdragen van nieuwe waarneemtechnieken geschikt om meteoren en vuurbollen vast te leggen, zoals een alternatief voor een all-sky camera van Marco Verstraaten. Ook was 2018 het jaar dat het FRIPON-NL netwerk eindelijk gestalte aanneemt met de uitbreiding tot een landelijk dekkend waarneemnetwerk over heel Nederland. Internationaal staat het waarnemen van vuurbollen ook hoog op de agenda van amateurwaarnemers, dat bleek tijdens de jaarlijkse Internatinoale meteorenconferentie (IMC) die dit jaar in Slowakije plaatsvond, niet ver van Wenen en nét na de General Assembly van de International Astronomische Unie (die in 2019 haar eeuwfeest viert). Lees hier de terugblik. En wie zelf eens iets aan slijpplaatjes van meteorieten wilt ontdekken, kreeg een mooi tip voor een budget-opstelling om slijpplaatjes te bekijken.

Van historische tot kunstmatige meteoren

Naast de actualiteit waren er ook gastbijdragen die terugblikten op historische ontwikkelingen in de meteoorastronomie zoals een ‘Zonderling lugtverschijnsel’ dat de republiek in rep en roer bracht, het verhaal over een heldere meteoor in 1850, er doken unieke polygoonbeelden van de Werkgroep Meteoren op uit 1952 en we ontdekten meer over het waarnemen van kunstmatige meteoren in 1957 en de nabije toekomst

Kom jij in 2019 ons bestuur versterken?

Begin van 2018, tijdens de ALV in februari, werd het voorstel door de leden aangenomen om een nieuwe secretaris van de Werkgroep in te stellen. Na deze bestuursmutatie is er nog altijd een vacature beschikbaar in het bestuur voor een algemeen bestuurslid, bijvoorbeeld voor iemand met interesse en ervaring in fotografie, visueel waarnemen of gewoon iemand die ook gefascineerd is door meteoren. Geïnteresseerd? Neem dan contact op met het bestuur.

Het bestuur van de Werkgroep Meteoren wenst je een fijne jaarwisseling en een stralend nieuw jaar met prachtig kosmisch vuurwerk!

Vacature bestuurslid (m/v)

Ben jij de ster die ons helpt om onze passie voor ‘vallende sterren’ over het voetlicht te brengen? Het bestuur van de landelijke Werkgroep Meteoren is op zoek naar een of meer nieuwe bestuursleden om het huidige team te versterken.

In jouw rol als algemeen bestuurslid ondersteun je de voorzitter, secretaris en penningmeester bij het organiseren van de verschillende activiteiten van onze vereniging. Zo organiseren we jaarlijks een excursie, bijeenkomsten zoals de Landelijke Meteorendag, en we proberen onze leden en het algemene publiek te enthousiasmeren voor het waarnemen van meteoren. Als daartoe aanleiding is, assisteer je onze experts bijvoorbeeld bij het ad hoc organiseren van meteorietzoekacties in Nederland. Daarnaast lever je achter de schermen ook een bijdrage aan de content van onze website en sociale media.

Wij zoeken iemand met affiniteit met meteoren en/of ervaring in het meteoorwaarnemen (bijv. visueel, fotografisch, radio enz.). Ervaring met communicatie, populairwetenschappelijk schrijven en het organiseren van activiteiten is een pre, maar geen vereiste. Je krijgt in het bestuur de kans om deze ervaring op te doen en je eigen rol binnen het bestuur te ontwikkelen.

Om bestuurslid te worden moet je natuurlijk lid zijn van de Werkgroep. Ben je dat nog niet, dan  word je dat bij je  benoeming. Vanuit een diversiteitsoogpunt worden vrouwelijke en jongere (JWG) kandidaten nadrukkelijk uitgenodigd om zich kandidaat te stellen. Ons bestuur draagt de kandidaat (of kandidaten) die het geschikt acht, ter benoeming voor aan de volgende Algemene Ledenvergadering van de Werkgroep. Leden kunnen in dit proces ook tegenkandidaten stellen. Het bestuurswerk is onbezoldigd.

Ben jij de kandidaat die met ons de doelstellingen van de vereniging helpt realiseren? Stuur dan een email met een kort CV en je motivatie naar info (at) werkgroepmeteoren.nl o.v.v. “Vacature bestuur 2018”.

Gloednieuwe flyer

Sinds kort heeft de Werkgroep Meteoren een gloednieuwe flyer. De flyer bevat korte en bondige informatie over meteoren, vuurbollen en meteorieten en het vertelt je hoe je meteoren kunt waarnemen. Je kunt er zelfs actief mee aan de slag, want de flyer bevat óók een speciaal sterrenkaartje waarmee je komende zomer meteoren kunt intekenen. Ideaal, want dit jaar wordt een goed Perseïdenjaar!

Wil je een aantal examplaren ontvangen voor op jouw sterrenwacht, vereniging of om aan vrienden uit te delen? Stuur het bestuur een bericht met je verzoek, dan sturen wij je zo snel mogelijk een aantal examplaren toe!

Benieuwd naar de inhoud van de nieuwe flyer? Vraag een aantal exemplaren op en deel ze uit bij jou op de sterrenwacht, vereniging of in je vriendenkring. Afmeting: 15×15 cm.