Komende nachten bescheiden aantal meteoren van Lyridenzwerm, meeste op woensdag

In de nacht van dinsdag 21 op woensdag 22 april wordt het maximum van de Lyriden-meteorenzwerm verwacht. Als de sporen van de meteoren die bij deze zwerm behoren naar achteren worden verlengd, dan lijken ze uit het sterrenbeeld Lier te komen. De zwerm is een leuke kans om tijdens de #coronacrisis meteoren te kijken, maar verwacht geen vuurwerk.

De zwerm kan het beste tussen middernacht en de ochtendschemering worden bekeken. In de loop van de nacht zal het sterrenbeeld Lier (het vluchtpunt waaruit de meteoren wegschieten en waaraan de meteorenzwerm zijn naam aan dankt) steeds hoger aan de hemel klimmen waardoor het aantal meteoren bij een heldere en donkere hemel kan oplopen tot zo’n 5 tot 10 per uur. Dat aantal kun je alleen omstreeks 4 uur ’s ochtend verwachten.

Foto van een Lyride. Deze Lyride werd in 2001 gelijktijdig waargenomen door meteoorwaarnemers van de Werkgroep Meteoren vanuit Heesch en Meteren. Op deze manier kunnen uit gelijktijdige waarnemingen banen worden uitgerekend. De opname werd gemaakt met een camera met beeldversterker, tegenwoordig kan dat met gevoelige beveiligingscamera’s en speciale software.

Compositie van vier Lyriden, opgenomen afgelopen nacht, 20 op 21 April vanuit Utrecht, met een gevoelige beveiligingscamera. De onderbrekingen zijn kunstmatig en vertellen iets over tijdsduur en snelheid van de meteoor. Eén onderbreking duurt 1/25e seconde.

Gunstige omstandigheden, toch kanttekening

Er is dit jaar geen storend maanlicht. De omstandigheden zijn daarom goed om de meteoren te zien. Joost Hartman, voorzitter van de Werkgroep Meteoren, plaats toch een duidelijke kanttekening. “De activiteit van deze zwerm is laag en daardoor ook het aantal vallende sterren dat je van deze zwerm kunt zien. Tóch is het een leuke kans om in deze coronacrisis naar meteoren te kijken. Je kunt van schonere lucht en heldere nacht gebruik maken om enkele meteoren van deze zwerm te zien.”

Verschillende factoren beïnvloeden het aantal meteoren dat je kunt zien. Lees hier wat het zichtbare aantal meteoren beïnvloedt. Liefhebbers kunnen ook later in het jaar meteoren zien, zoals de Perseïden in augustus waarvan er doorgaans veel meer te zien zijn dan tijdens de Lyriden.

Boötiden 2020 goed te zien geweest

Wanneer het weer het toelaat en de omstandigheden gunstig zijn, vormen de Boötiden in het allereerste begin van het nieuwe jaar altijd een leuk toetje van de kerstvakantie. 2020 was zo’n jaar. En de Boötiden bleken heel goed te zien.

Het Boötiden maximum valt typisch op 3-4 januari en in de nanacht -wanneer de Boötiden het beste te zien zijn omdat pas dan de radiant naar redelijke hoogte stijgt-, zou de maan dit jaar niet storen. Daarnaast zou ook het theoretische maximum dicht daarbij vallen: rond 08h UT (09h MET). Dat is belangrijk want de piek van de Boötiden is maar kort, het Full Width at Half Mean, FWHM, bedraagt niet meer dan 6-10 uur.

Dit jaar was een bijkomend geluk dat ik zelf op La Palma verbleef, wat ook nog eens ruim 20 graden westelijker ligt. Ook gunstig, want dat brengt het piektijdstip nog dichter bij de nanacht, hoewel de radiant er wel lager staat. La Palma heeft uiteraard ook heel wat grotere kansen op helder weer dan Nederland in januari. 

Het bleek uiteindelijk zowel in Nederland als La Palma helder te zijn waardoor de zwerm vanaf vele plaatsen goed te zien was zowel met het blote oog als wel met foto- en video netwerken van meteorenwaarnemers (KNVWS Werkgroep Meteoren, Dutch Meteor Society/CAMS).

Op La Palma waren de omstandigheden zelfs exceptioneel goed. Op de op 2350m hoogte gelegen Roque de los Muchachos sterrenwacht konden de Boötiden waargenomen van 04:00 tot 07:00 UT bij temperaturen van circa 10 graden hoewel wel vergezeld door een soms venijnig windje. De helderheid van de hemel was zo goed dat in het eerste deel van de nacht een grensmagnitude van boven +7 kon worden gehaald. Open sterrenhopen als M44 (Kribbe) en Hoofdhaar van Berenice sprongen eruit en leken zo helder en opvallend als de Pleiaden in Nederland. Onder zo’n sterrenhemel zijn, omringd door een tiental telescoopkoepels, met hun kijkers stilzwijgend turend naar al dat moois, slechts af en toe een geluidje makend met het draaien van hun mechanismes, is een onbeschrijflijke mooie ervaring.

De avond van het maximum met zicht op het bijna voltooid visitor center van de Roque de los Muchachos sterrenwacht, en op de achtergrond een aantal van de telescopen (vlnr WHT, SST, DOT, NOT, TNG, GTC).

Halverwege de waarneemperiode werd vanuit het westen ook het zodiakaal licht onmiskenbaar zichtbaar, als grote driehoek, als directe getuige van al het piepkleine stof waar -naast onze meteoroïden- ons zonnestelsel vol mee is.

Boötiden zijn door hun lage snelheid prachtig om te zien. In totaal werden 177 meteoren waargenomen in 2h en 54 minuten, waarvan 117 Boötiden. Het hoogste aantal was 14 Boötiden in 5 minuten rond 05.45 UT. Een vijftal daarvan verscheen binnen 5 seconden. Twee paar Boötiden verschenen tegelijkertijd, waarvan het eerste paar parallel naast elkaar. Een ander paar verscheen kort na elkaar langs het zelfde traject. Hoewel heel veel zwakke werden waargenomen, waren er ook veel helderdere exemplaren, 10% was magnitude 0 of helderder, de helderste twee waren allebei -3. Vuurbollen werden niet waargenomen.

In de waarneemperiode liep het aantal meteoren per tijdseenheid gestaag op als gevolg van de toenemende radianthoogte; de Zenithal Hourly Rate, ZHR, varieerde tussen ca. 50 en 90.

Actual Live Zenith Hourly Rate from observers from the International Meteor Organization IMO (Source IMO).

Naast Boötiden was ook duidelijk activiteit van de December Leo Minoriden (DLM) merkbaar (7 stuks). Anti-helion radiant 6 stuks) en werden vele sporadische meteoren gezien (47).

Op de top van het eiland La Palma, 2300m, boven de inversielaag, met in de verte Tenerife, in de vroege ochtend van 4 januari, net voor zonsopkomst.

Meer informatie over de resultaten van de Boötiden: https://www.imo.net/members/imo_live_shower/summary?shower=QUA&year=2020

Een bijdrage van werkgroeplid Felix Bettonvil

Bezoeklocaties voor de Perseïden in 2019

Kijken naar de vallende sterren van de Perseïdenzwerm is natuurlijk leuk, maar in goed gezelschap maakt dit het meteorenkijken nog veel gezelliger. We hebben daarom voor je op een rij gezet waar er dit jaar in Nederland publiekssterrenwachten een speciale avond organiseren rondom de Perseïden.

Een rondgang langs de websites van verschillende sterrenkundige verenigingen en sterrenwachten leert dat er de komende dagen een aantal plekken in Nederland zijn waar speciale kijkavonden worden georganiseerd om naar de Perseïden te kijken. Op enkele locaties is dat voor leden van de vereniging, terwijl anderen  een evenement organiseren dat voor het publiek toegankelijk is. Kijk dus op de website van de betreffende locatie wat er mogelijk is, of je mee kunt doen en vooral of het doorgaat in geval van tegenvallende weersomstandigheden.

Locaties in Nederland
  • Volkssterrenwacht Bussloo staat op vrijdag 9 augustus tijdens de kijkavond alvast stil bij de vallende sterren aan de augustushemel.
  • Astra Alteria in Kootwijkerbroek organiseert voor leden en introducees op maandag 12 augustus een Perseïden BBQ.
  • Sterrenwacht Mercurius in Dordrecht is op zaterdagavond 10 augustus open tot middernacht geopend voor het publiek.
  • Sterrenwacht Midden Nederland en Stichting fietsboot Eemlijn organiseren op 12 augustus samen een vaartocht om vanaf de Eem naar de vallende sterren te kijken.
  • De Jan Paagman Sterrenwacht in Asten is op maandag 12 augustus om 21:00 open en organiseert een Perseïdenavond.
  • Op Texel zal Volksterrenwacht De Jager, mits het helder is, op maandag 12 augustus vanaf 21:30 uur een speciale extra kijkavond voor het publiek organiseren.
  • Observeum – museum & sterrenwacht is op 12 augustus open vanaf 22:00 uur tot 1:00 en gaan kijken naar de Perseïden meteorenzwerm.
  • Sterrenwacht Rijswijk heeft op dinsdag 13 augustus van 21.00-00.00 uur voor haar donateurs een waarneemactie tijdens de Perseïden.
  • De Cosmos Sterrenwacht in Lattrop opent op dinsdag 13 augustus de deuren vanaf 21:30 voor wie naar de Perseïden wilt kijken.
  • De Waddenvereniging gaat op 13 augustus van 19.00-00.00 uur met het gerestaureerde zeilschip De Willem Jacob de Waddenzee op.

Tot slot: let op de weersomstandigheden

Momenteel ziet het weer rond het maximum van de Perseïden er in de langetermijnverwachtingen wat wisselvallig uit. Je hebt op basis van onze eerdere tips natuurlijk al een goede waarneemplek op het oog (zo niet: lees de tips en alles over de Perseïden van 2019), dus daarom is het de komende dagen een goed moment om ook in de gaten hoe het weer gaat uitpakken. En bedenk dat je door een gat in het wolkendek natuurlijk véél minder meteoren ziet dan bij volledige heldere hemel. Waar je ook naar toe gaat en hoe het uitpakt, in elk geval veel kijkplezier!


Staat jouw vereninging of activiteit hier nog niet bij? Laat het ons weten! Laatste update: 7 augustus, 14:00 uur.

De Perseïden van 2019

Augustus is weer dé maand om ‘vallende sterren’ te tellen. De populaire Perseïden maken weer hun entree aan de nachtelijke sterrenhemel. De jaarlijks terugkerende meteorenzwerm is dit jaar in de nacht van 12-13 augustus echter minder goed te zien dan in andere jaren, omdat de bijna volle maan stoort en de weersverwachting ongunstig uitpakt.

Op 16 juli was er een gedeeltelijke maansverduistering zichtbaar in grote delen van Nederland. Diezelfde maan is ruim een maand later, in de week van 12-13 augustus, nagenoeg vol en gaat pas laat in de nacht onder. Dit is niet heel ideaal voor de waarnemen van de meteoren (‘vallende sterren’) van de Perseïdenzwerm die in de nacht van 12-13 augustus aan de sterrenhemel verschijnen. Hierdoor zullen de Perseïden dit jaar minder gunstig uitpakken dan in andere jaren. Toch moet dat geen ontmoediging zijn, want dankzij de hoge activiteit is er genoeg kans om een aantrekkelijk aantal meteoren te zien.

In het kort: wat staat er te gebeuren?

Augustus is sinds jaar en dag dé maand om naar meteoren te kijken. Dit lichtfenomeen ontstaat hoog in onze atmosfeer als kleine stofdeeltjes uit het stofspoor van de komeet 109P/Swift-Tuttle in grote aantallen de atmosfeer van de aarde binnenvliegen en oplichten. Aangezien het er veel zijn, lijken ze vanuit het sterrenbeeld Perseus in alle richtingen weg te schieten. Hierdoor noemen sterrenkundigen deze meteorenzwerm de Perseïden. De meteorenzwerm heeft een brede piek, dus er is een ruime periode waarin je veel meteoren kunt waarnemen. Vooral op de late avond en nacht van 12 op 13 augustus zie je de meeste meteoren aan de sterrenhemel, doordat de aarde dan het stoffigste deel van het komeetspoor doorkruist. Blijf met lekker weer dus wat langer buiten en kijk vooral na middernacht om de meeste meteoren te zien.

Kijktips

Meteorenkijken is erg makkelijk omdat je er geen speciale apparatuur voor nodig hebt. Kleed je wel warm aan of neem een deken mee, zoek een geschikte donkere plek en kijk (met pauzes) een uur of langer omhoog. Aangezien meteoren overal aan de hemel verschijnen, hoef je dus niet in een specifieke richting te kijken om iets van de activiteit van de Perseïden te bespeuren. Vanwege de storende invloed van de maan is het goed om in een andere richting te kijken, waar de hemel donkerder is. Je kunt natuurlijk ook op andere manieren deze meteoren waarnemen. Onderaan dit artikel vind je daarom een aantal links naar bruikbare waarneemtips.

Wat moet je verder weten van de Perseïden in 2019?

De Perseïdenzwerm is een van de actiefste meteorenzwermen van het jaar. Dankzij de (doorgaans) aangename weersomstandigheden midden in de vakantieperiode en het grote aantal meteoren dat je per uur kunt zien, is deze zwerm voor veel mensen een buitenkans om naar meteoren te kijken. De maximale activiteit van de Perseïden ligt onder perfecte, gestandaardiseerde omstandigheden rond de 100 meteoren per uur. Dat is de actuele waarde die je in veel tabellen en lijstjes tegenkomt. Zoveel zie je er echter nooit. Het aantal meteoren dat je kunt zien, wordt namelijk bepaald door drie dingen: het tijdstip waarop je kijkt, de mate van duisternis (of: lichtvervuiling) en het aandeel van de sterrenhemel dat je kunt zien.

Ga allereerst op het juiste tijdstip naar buiten, want dat bepaalt hoe actief de zwerm is en hoe hoog de radiant (het punt waaruit de meteoren in het sterrenbeeld Perseus ontspringen) aan de hemel staat. Net na zonsondergang op 12 augustus staat de radiant nog laag boven de horizon en je ziet daardoor vrij weinig meteoren. Het aantal loopt op naarmate de avond en nacht naar dinsdag 13 augustus vordert en het sterrenbeeld Perseus hoger aan de hemel klimt. De bijna volle maan zorgt dit jaar dus voor ongunstige waarneemomstandigheden gedurende de late avond en nacht. De periode waarin de meeste Perseïden per uur zichtbaar zijn, ligt daarom tussen middernacht en zonsopkomst. Vanwege de bijna volle maan, zul je het grootste aantal meteoren dit jaar pas zien na 03:00 als de maan laag aan de hemel staat en niet veel later daarna is ondergegaan.

Trek je erop uit en wil je de beste kans hebben om veel meteoren te zien? Zoek dan vooral een donkere plek met zo min mogelijk omgevingslicht om naar de Perseïden te kijken; hoe donkerder hoe beter. Probeer ook een plek uit te kiezen waar je zoveel mogelijk van de sterrenhemel boven je ziet, zonder hinder van hoge bomen, gebouwen of bewolking, zodat er naar verhouding ook meer meteoren zichtbaar zijn.

Welke factoren hebben invloed op het aantal meteoren dat je ziet? Drie zijn het belangrijkste. Het tijdstip waarop je kijkt bepaalt de hoogte van de radiant en daarmee het aantal meteoren dat je per uur ziet. De duisternis, of beter gezegd de mate van lichtvervuiling, én de hoeveelheid vrij zicht (‘hemelzichtbaarheid’) bepalen samen hoeveel er van het aantal zichtbare meteoren wegvallen.

Waarnemers in Nederland kunnen dankzij de zwermactiviteit van de Perseïden tussen de 30-60 meteoren per uur zien. Bedenk wel dat het aantal meteoren voor waarnemers in verschillende delen van Nederland kan verschillen en dat het vooral in en rond de grote steden veel lager kan uitvallen, als gevolg van de lichtvervuiling en een beperkter zicht op de sterrenhemel. Bereid je dus goed voor en houd rekening met onze drie tips: tijdstip, duisternis en vrij zicht op de sterrenhemel.

Weersomstandigheden

Wat als de weersomstandigheden tijdens de maximumnacht (maandag 12 op dinsdag 13 augustus) zelf onverhoopt tegenvallen? Geen nood, houd de weersverwachtingen de dagen voor het maximum goed in de gaten en probeer in de nachten vóór en ná de maximumnacht ook naar boven te kijken, al zijn er dan wel een stuk minder meteoren. Ook in de nacht van 13-14 augustus heb je dus goede kansen om Perseïden te zien. De kans op bewolking (of de opklaringen) kun je in de gaten houden met de ‘wolkenverwachting’ van MeteoCiel. Bedenk wel dat je door een gat in het wolkendek veel minder meteoren ziet dan bij een volledige onbewolkte hemel, dus je zult dan wat meer geduld moeten hebben om enkele Perseïden te kunnen zien.

Bestel onze folder

De folder van de Werkgroep Meteoren.

Ga je met jouw vereniging of club actief meteoorwaarnemen of organiseer je een evenement rond de Perseïden? Dan horen wij graag van jouw ervaringen! Wil je voor jouw meteorenevenement meer informatie hebben om uit te delen? Bestel dan vrijblijvend per email een aantal exemplaren van de informatiefolder van de Werkgroep Meteoren die we je kosteloos toesturen.

LINKS NAAR MEER ACHTERGRONDINFORMATIE:

Orgineel gepubliceerd op 5 augustus. Laatste update: 12 augustus 2019 17:30 uur.

Boötiden vanaf La Palma waargenomen

Hoewel het in Nederland niet mee zat met het weer, is het vannacht vanaf het Canarische eiland La Palma wel gelukt iets van de prachtige meteorenzwerm Boötiden te zien.

De veel grotere kans op goed weer op La Palma hielp natuurlijk, maar verder is La Palma minder geschikt om de Boötiden waar te nemen dan Nederland: de radiant staat lager, en staat eigenlijk alleen in de vroege ochtenduren hoog genoeg om zinvolle tellingen te doen. Met een voorspeld maximum rond 02:20UT (rond 03:30 plaatselijke tijd in Nederland), betekende het voor dit jaar dat alleen de periode net na het maximum kon worden gepakt, mede ook door de te westelijke ligging.

Vanuit het kustdorpje Los Cancajos besloot ik enkele uren Boötiden te gaan kijken en mijn waarnemingen rond 02:30 (UT) te beginnen, met een radiant dan nog onder 15 graden. Meteen viel de activiteit goed op. Boötiden zijn fraai: ze zijn langzaam en laten vrijwel alle heldere exemplaren laten een trail zien. Met de radiant nog laag waren sporen lang. Al snel werd echter duidelijk dat de plaatselijke omstandigheden deze nacht verre van ideaal waren. Een zeewind stuwde warme lucht het eiland op waardoor er altijd enige wolken waren die snel van omvang veranderden en ik soms even pauzes moest inlassen. Van een ZHR bepaling* moest ik dan ook afzien. Totaal heb ik circa 50 meteoren gezien. Gedurende de nacht nam de activiteit langzaam af, ondanks de steeds sterker stijgende radiant in de vroege uren. De meteoren van de Boötidenzwerm waren als verwacht zwak, maar er waren ook veel heldere exemplaren te zien, waaronder enkele van magnitude -2.

Ondanks dat de actie geen ZHR-waarneming heeft opgeleverd, was het beslist de moeite waard!

*Zenithal Hourly Rate – een gestandaardiseerde waarneming om internationaal tellingen te kunnen vergelijken.

Om meteoren waar te nemen vanaf La Palma hoef je niet ver te reizen, het kan vaak gewoon vanuit de bebouwde kom. Hier de waarneemplek overdag. Foto: Felix Bettonvil.


Tekstbijdrage: Felix Bettonvil