Nieuwjaar begint goed met nieuwe meteorietvondst in Italië

Op de avond van nieuwjaarsdag verscheen boven het noorden van Italië een heldere vuurbol met een helderheid van magnitude -10. Na een trajectberekening met videowaarnemingen en een oproep aan het brede publiek, zijn er 4 januari nabij Cavezzo (Modena) al twee meteorieten van 55 gram geborgen.

Op woensdag 1 januari werd er rond 19:26 uur een heldere en langdurende vuurbol gemeld door zo’n 50 ooggetuigen verspreid over Noord-Italië. Analyse van de video-opnames van PRISMA/FRIPON van een 6-seconden durende vuurbol laat zien dat deze in helderheid varieerde van -8 tot -10 op een fragmentatiehoogte van 32 km. Het uitdoofpunt van de vuurbol lag visueel rond de 20 km hoogte. De meteoroïde had een geschatte beginmassa van zo’n 8 kg en drong met een snelheid van 12 km/s de atmosfeer binnen. Op basis van het vuurboltraject en de eigenschappen werd verwacht dat er slechts 150 gram overgebleven zou zijn.

Kaart van het internationale vuurbolmeldpunt van IMO met de visuele waarnemingen van de vuurbol boven Noord-Italië. Credit: PRISMA/IMO/AMS

Effectieve oproep aan het brede publiek

Het videonetwerk PRISMA publiceerde op 2 januari een nieuwsbericht met meer achtergrondinformatie over de vuurbol. Daarin meldde men dat er mogelijk meteorieten waren neergekomen in de buurt van het dorpje Disvetro ten noordwesten van Cavezzo (Modena op de Povlakte) binnen een onzekerheidsellips van 2.2 x 1.5 km. De oproep aan het publiek om oplettend te zijn voor opmerkelijke stenen wierp enkele dagen later zijn vruchten af. Davide Gaddi vond op de oevers van de Secchia rivier twee zwartgeblakerde stenen tijdens het uitlaten van zijn hond. Het bleken meteorieten van de vuurbol te zijn.

Bron: New Year Italian meteorite recovered! via IMO.net

Boötiden 2020 goed te zien geweest

Wanneer het weer het toelaat en de omstandigheden gunstig zijn, vormen de Boötiden in het allereerste begin van het nieuwe jaar altijd een leuk toetje van de kerstvakantie. 2020 was zo’n jaar. En de Boötiden bleken heel goed te zien.

Het Boötiden maximum valt typisch op 3-4 januari en in de nanacht -wanneer de Boötiden het beste te zien zijn omdat pas dan de radiant naar redelijke hoogte stijgt-, zou de maan dit jaar niet storen. Daarnaast zou ook het theoretische maximum dicht daarbij vallen: rond 08h UT (09h MET). Dat is belangrijk want de piek van de Boötiden is maar kort, het Full Width at Half Mean, FWHM, bedraagt niet meer dan 6-10 uur.

Dit jaar was een bijkomend geluk dat ik zelf op La Palma verbleef, wat ook nog eens ruim 20 graden westelijker ligt. Ook gunstig, want dat brengt het piektijdstip nog dichter bij de nanacht, hoewel de radiant er wel lager staat. La Palma heeft uiteraard ook heel wat grotere kansen op helder weer dan Nederland in januari. 

Het bleek uiteindelijk zowel in Nederland als La Palma helder te zijn waardoor de zwerm vanaf vele plaatsen goed te zien was zowel met het blote oog als wel met foto- en video netwerken van meteorenwaarnemers (KNVWS Werkgroep Meteoren, Dutch Meteor Society/CAMS).

Op La Palma waren de omstandigheden zelfs exceptioneel goed. Op de op 2350m hoogte gelegen Roque de los Muchachos sterrenwacht konden de Boötiden waargenomen van 04:00 tot 07:00 UT bij temperaturen van circa 10 graden hoewel wel vergezeld door een soms venijnig windje. De helderheid van de hemel was zo goed dat in het eerste deel van de nacht een grensmagnitude van boven +7 kon worden gehaald. Open sterrenhopen als M44 (Kribbe) en Hoofdhaar van Berenice sprongen eruit en leken zo helder en opvallend als de Pleiaden in Nederland. Onder zo’n sterrenhemel zijn, omringd door een tiental telescoopkoepels, met hun kijkers stilzwijgend turend naar al dat moois, slechts af en toe een geluidje makend met het draaien van hun mechanismes, is een onbeschrijflijke mooie ervaring.

De avond van het maximum met zicht op het bijna voltooid visitor center van de Roque de los Muchachos sterrenwacht, en op de achtergrond een aantal van de telescopen (vlnr WHT, SST, DOT, NOT, TNG, GTC).

Halverwege de waarneemperiode werd vanuit het westen ook het zodiakaal licht onmiskenbaar zichtbaar, als grote driehoek, als directe getuige van al het piepkleine stof waar -naast onze meteoroïden- ons zonnestelsel vol mee is.

Boötiden zijn door hun lage snelheid prachtig om te zien. In totaal werden 177 meteoren waargenomen in 2h en 54 minuten, waarvan 117 Boötiden. Het hoogste aantal was 14 Boötiden in 5 minuten rond 05.45 UT. Een vijftal daarvan verscheen binnen 5 seconden. Twee paar Boötiden verschenen tegelijkertijd, waarvan het eerste paar parallel naast elkaar. Een ander paar verscheen kort na elkaar langs het zelfde traject. Hoewel heel veel zwakke werden waargenomen, waren er ook veel helderdere exemplaren, 10% was magnitude 0 of helderder, de helderste twee waren allebei -3. Vuurbollen werden niet waargenomen.

In de waarneemperiode liep het aantal meteoren per tijdseenheid gestaag op als gevolg van de toenemende radianthoogte; de Zenithal Hourly Rate, ZHR, varieerde tussen ca. 50 en 90.

Actual Live Zenith Hourly Rate from observers from the International Meteor Organization IMO (Source IMO).

Naast Boötiden was ook duidelijk activiteit van de December Leo Minoriden (DLM) merkbaar (7 stuks). Anti-helion radiant 6 stuks) en werden vele sporadische meteoren gezien (47).

Op de top van het eiland La Palma, 2300m, boven de inversielaag, met in de verte Tenerife, in de vroege ochtend van 4 januari, net voor zonsopkomst.

Meer informatie over de resultaten van de Boötiden: https://www.imo.net/members/imo_live_shower/summary?shower=QUA&year=2020

Een bijdrage van werkgroeplid Felix Bettonvil

Helder daglichtvuurbol op de middag van 12 september

Op donderdagmiddag omstreeks 14:50 uur verscheen er een heldere vuurbol die door veel mensen vanuit Nederland werd waargenomen. Ook uit omliggende landen kwamen tientallen meldingen binnen van het hemelverschijnsel. De Werkgroep Meteoren doet een oproep voor het delen van videobeelden van deze vuurbol.

Rond 14:50 uur trad op 12 september een meteoroïde de atmosfeer binnen, in het luchtruim boven de Duitse deelstaat Sleeswijk-Holstein. Inmiddels hebben ruim 516 ooggetuigen via het internationale vuurbolmeldpunt hun waarneming doorgegeven. Van de binnengekomen meldingen kwam het overgrote deel via de landelijke Werkgroep Meteoren (n=371). Uit de automatische analyse van deze waarnemingen blijkt dat de meteoroïde een vuurbol trok over Sleeswijk-Holstein en rond de grens van Duitsland en Denemarken uitdoofde. Het Center for Near Earth Object Studies (CNEOS) van NASA-JPL maakt op haar landkaart melding van een event op de coördinaten 54,5° NB en 9,2° OL omstreeks 14:49:48 uur, welke gepaard ging met een energie van 0,48 kt. We ontvangen daarom nog altijd graag extra video- of fotomateriaal zodat wij gedetailleerder naar het fenomeen kunnen kijken.

Het is overigens opmerkelijk dat er voor een tweede keer in een paar maanden tijd een heldere vuurbol bij daglicht op grote schaal vanuit Nederland te zien was. Uit de binnengekomen video’s blijkt dat deze vuurbol bijzonder helder was en daarom goed zichtbaar over zeer grote afstanden. Als de absolute helderheid groter (feller) blijkt te zijn dan -17, dan wordt er volgens de IAU-regels gesproken van een een ‘superbolide’ (supervuurbol). Een exacte helderheidsbepaling voor deze vuurbol is echter nog niet gemaakt.

Een automatisch gegenereerde kaart op basis van de 516 waarnemingen die zijn gemeld via het vuurbolmeldpunt. Op deze ‘hittekaart’ zijn de rode kleuren de gebieden met de meeste waarnemers. Enig voorbehoud is dat voor dit grondpad de waarnemingen zijn gefilterd die tot twee uur na de vuurbol zijn binnengekomen. Meldingen van de vuurbol kwamen in de eerste uren na de verschijning vooral uit Nederland, maar ook uit de omliggende landen, zoals België, Duitsland, Denemarken en Engeland.
Ingezoomd op de bovenstaande kaart wordt beter zichtbaar dat de vuurbol op basis van de ooggetuigen verslagen ruwweg boven de Deelstaat Sleeswijk-Holstein verscheen.
Het CNEOS centrum meld een event op bovengenoemde coördinaten en tijdstip. Het zou zijn vastgesteld op een hoogte van 42 km en met een snelheid van 18,5 km/s.

Maak ook een vuurbolmelding

Heb jij ook deze vuurbol ook gezien? Meld je waarneming bij het vuurbolmeldpunt!  Meldingen van een vuurbol worden voor verschillende dingen gebruikt. Allereerst om te bekijken of de vuurbol is vastgelegd door een van de vele automatische foto- en videocamera’s die in Nederland en elders in Europa staan opgesteld. Daarnaast kunnen we met jouw melding een eerst inschatting van het pad door de atmosfeer baan maken. 

Oproep: deel camerabeelden

Aangezien meteorencamera’s nog niet actief zijn op het tijdstip dat de vuurbol verscheen, zijn wij ook naarstig op zoek naar videobeelden van deze vuurbol om meer onderzoek te doen naar het fenomeen. Het hele luchtruim is weliswaar afgedekt, maar het moet voldoende donker zijn om deze fenomenen vast te leggen. Zodoende roepen we het publiek op om camerabeelden in te sturen naar de Werkgroep Meteoren (info@werkgroepmeteoren.nl). Nieuwe beelden kunnen bijdragen aan een betere berekening van het lichtspoor. Dat kunnen foto’s en video’s zijn, maar ook dashcambeelden vanuit de auto. 

Videobeelden van de vuurbol

Inmiddels zijn ook de eerste videobeelden opgedoken van de vuurbol. Twee automobilisten in Nederland stuurden hun dashcam beelden in naar NU.nl en een derde video, gemaakt met een vaste camera, werd ingestuurd via het vuurbolmeldpunt. In het buitenland verschenen ook beelden op forums, en een bijzonder fraaie van een kitesurfer op youtube.

De eerste beelden van de vuurbol werden ingestuurd bij NU.nl. Klik op de foto om de video te bekijken. Bron: NU.nl
Een derde video nabij de Westerscheldetunnel werd ingestuurd via het vuurbolmeldpunt.
Een Duitse kitesurfer legde de vuurbol vast vanaf het water (vanaf 1:11 seconden).

Laatste update: 13 september 2019, 16:00 CEST. Dit is de laatste update van dit artikel, hiermee sluiten we de berichtgeving rond de daglichtvuurbol van 12 september.

Bezoeklocaties voor de Perseïden in 2019

Kijken naar de vallende sterren van de Perseïdenzwerm is natuurlijk leuk, maar in goed gezelschap maakt dit het meteorenkijken nog veel gezelliger. We hebben daarom voor je op een rij gezet waar er dit jaar in Nederland publiekssterrenwachten een speciale avond organiseren rondom de Perseïden.

Een rondgang langs de websites van verschillende sterrenkundige verenigingen en sterrenwachten leert dat er de komende dagen een aantal plekken in Nederland zijn waar speciale kijkavonden worden georganiseerd om naar de Perseïden te kijken. Op enkele locaties is dat voor leden van de vereniging, terwijl anderen  een evenement organiseren dat voor het publiek toegankelijk is. Kijk dus op de website van de betreffende locatie wat er mogelijk is, of je mee kunt doen en vooral of het doorgaat in geval van tegenvallende weersomstandigheden.

Locaties in Nederland
  • Volkssterrenwacht Bussloo staat op vrijdag 9 augustus tijdens de kijkavond alvast stil bij de vallende sterren aan de augustushemel.
  • Astra Alteria in Kootwijkerbroek organiseert voor leden en introducees op maandag 12 augustus een Perseïden BBQ.
  • Sterrenwacht Mercurius in Dordrecht is op zaterdagavond 10 augustus open tot middernacht geopend voor het publiek.
  • Sterrenwacht Midden Nederland en Stichting fietsboot Eemlijn organiseren op 12 augustus samen een vaartocht om vanaf de Eem naar de vallende sterren te kijken.
  • De Jan Paagman Sterrenwacht in Asten is op maandag 12 augustus om 21:00 open en organiseert een Perseïdenavond.
  • Op Texel zal Volksterrenwacht De Jager, mits het helder is, op maandag 12 augustus vanaf 21:30 uur een speciale extra kijkavond voor het publiek organiseren.
  • Observeum – museum & sterrenwacht is op 12 augustus open vanaf 22:00 uur tot 1:00 en gaan kijken naar de Perseïden meteorenzwerm.
  • Sterrenwacht Rijswijk heeft op dinsdag 13 augustus van 21.00-00.00 uur voor haar donateurs een waarneemactie tijdens de Perseïden.
  • De Cosmos Sterrenwacht in Lattrop opent op dinsdag 13 augustus de deuren vanaf 21:30 voor wie naar de Perseïden wilt kijken.
  • De Waddenvereniging gaat op 13 augustus van 19.00-00.00 uur met het gerestaureerde zeilschip De Willem Jacob de Waddenzee op.

Tot slot: let op de weersomstandigheden

Momenteel ziet het weer rond het maximum van de Perseïden er in de langetermijnverwachtingen wat wisselvallig uit. Je hebt op basis van onze eerdere tips natuurlijk al een goede waarneemplek op het oog (zo niet: lees de tips en alles over de Perseïden van 2019), dus daarom is het de komende dagen een goed moment om ook in de gaten hoe het weer gaat uitpakken. En bedenk dat je door een gat in het wolkendek natuurlijk véél minder meteoren ziet dan bij volledige heldere hemel. Waar je ook naar toe gaat en hoe het uitpakt, in elk geval veel kijkplezier!


Staat jouw vereninging of activiteit hier nog niet bij? Laat het ons weten! Laatste update: 7 augustus, 14:00 uur.

De Perseïden van 2019

Augustus is weer dé maand om ‘vallende sterren’ te tellen. De populaire Perseïden maken weer hun entree aan de nachtelijke sterrenhemel. De jaarlijks terugkerende meteorenzwerm is dit jaar in de nacht van 12-13 augustus echter minder goed te zien dan in andere jaren, omdat de bijna volle maan stoort en de weersverwachting ongunstig uitpakt.

Op 16 juli was er een gedeeltelijke maansverduistering zichtbaar in grote delen van Nederland. Diezelfde maan is ruim een maand later, in de week van 12-13 augustus, nagenoeg vol en gaat pas laat in de nacht onder. Dit is niet heel ideaal voor de waarnemen van de meteoren (‘vallende sterren’) van de Perseïdenzwerm die in de nacht van 12-13 augustus aan de sterrenhemel verschijnen. Hierdoor zullen de Perseïden dit jaar minder gunstig uitpakken dan in andere jaren. Toch moet dat geen ontmoediging zijn, want dankzij de hoge activiteit is er genoeg kans om een aantrekkelijk aantal meteoren te zien.

In het kort: wat staat er te gebeuren?

Augustus is sinds jaar en dag dé maand om naar meteoren te kijken. Dit lichtfenomeen ontstaat hoog in onze atmosfeer als kleine stofdeeltjes uit het stofspoor van de komeet 109P/Swift-Tuttle in grote aantallen de atmosfeer van de aarde binnenvliegen en oplichten. Aangezien het er veel zijn, lijken ze vanuit het sterrenbeeld Perseus in alle richtingen weg te schieten. Hierdoor noemen sterrenkundigen deze meteorenzwerm de Perseïden. De meteorenzwerm heeft een brede piek, dus er is een ruime periode waarin je veel meteoren kunt waarnemen. Vooral op de late avond en nacht van 12 op 13 augustus zie je de meeste meteoren aan de sterrenhemel, doordat de aarde dan het stoffigste deel van het komeetspoor doorkruist. Blijf met lekker weer dus wat langer buiten en kijk vooral na middernacht om de meeste meteoren te zien.

Kijktips

Meteorenkijken is erg makkelijk omdat je er geen speciale apparatuur voor nodig hebt. Kleed je wel warm aan of neem een deken mee, zoek een geschikte donkere plek en kijk (met pauzes) een uur of langer omhoog. Aangezien meteoren overal aan de hemel verschijnen, hoef je dus niet in een specifieke richting te kijken om iets van de activiteit van de Perseïden te bespeuren. Vanwege de storende invloed van de maan is het goed om in een andere richting te kijken, waar de hemel donkerder is. Je kunt natuurlijk ook op andere manieren deze meteoren waarnemen. Onderaan dit artikel vind je daarom een aantal links naar bruikbare waarneemtips.

Wat moet je verder weten van de Perseïden in 2019?

De Perseïdenzwerm is een van de actiefste meteorenzwermen van het jaar. Dankzij de (doorgaans) aangename weersomstandigheden midden in de vakantieperiode en het grote aantal meteoren dat je per uur kunt zien, is deze zwerm voor veel mensen een buitenkans om naar meteoren te kijken. De maximale activiteit van de Perseïden ligt onder perfecte, gestandaardiseerde omstandigheden rond de 100 meteoren per uur. Dat is de actuele waarde die je in veel tabellen en lijstjes tegenkomt. Zoveel zie je er echter nooit. Het aantal meteoren dat je kunt zien, wordt namelijk bepaald door drie dingen: het tijdstip waarop je kijkt, de mate van duisternis (of: lichtvervuiling) en het aandeel van de sterrenhemel dat je kunt zien.

Ga allereerst op het juiste tijdstip naar buiten, want dat bepaalt hoe actief de zwerm is en hoe hoog de radiant (het punt waaruit de meteoren in het sterrenbeeld Perseus ontspringen) aan de hemel staat. Net na zonsondergang op 12 augustus staat de radiant nog laag boven de horizon en je ziet daardoor vrij weinig meteoren. Het aantal loopt op naarmate de avond en nacht naar dinsdag 13 augustus vordert en het sterrenbeeld Perseus hoger aan de hemel klimt. De bijna volle maan zorgt dit jaar dus voor ongunstige waarneemomstandigheden gedurende de late avond en nacht. De periode waarin de meeste Perseïden per uur zichtbaar zijn, ligt daarom tussen middernacht en zonsopkomst. Vanwege de bijna volle maan, zul je het grootste aantal meteoren dit jaar pas zien na 03:00 als de maan laag aan de hemel staat en niet veel later daarna is ondergegaan.

Trek je erop uit en wil je de beste kans hebben om veel meteoren te zien? Zoek dan vooral een donkere plek met zo min mogelijk omgevingslicht om naar de Perseïden te kijken; hoe donkerder hoe beter. Probeer ook een plek uit te kiezen waar je zoveel mogelijk van de sterrenhemel boven je ziet, zonder hinder van hoge bomen, gebouwen of bewolking, zodat er naar verhouding ook meer meteoren zichtbaar zijn.

Welke factoren hebben invloed op het aantal meteoren dat je ziet? Drie zijn het belangrijkste. Het tijdstip waarop je kijkt bepaalt de hoogte van de radiant en daarmee het aantal meteoren dat je per uur ziet. De duisternis, of beter gezegd de mate van lichtvervuiling, én de hoeveelheid vrij zicht (‘hemelzichtbaarheid’) bepalen samen hoeveel er van het aantal zichtbare meteoren wegvallen.

Waarnemers in Nederland kunnen dankzij de zwermactiviteit van de Perseïden tussen de 30-60 meteoren per uur zien. Bedenk wel dat het aantal meteoren voor waarnemers in verschillende delen van Nederland kan verschillen en dat het vooral in en rond de grote steden veel lager kan uitvallen, als gevolg van de lichtvervuiling en een beperkter zicht op de sterrenhemel. Bereid je dus goed voor en houd rekening met onze drie tips: tijdstip, duisternis en vrij zicht op de sterrenhemel.

Weersomstandigheden

Wat als de weersomstandigheden tijdens de maximumnacht (maandag 12 op dinsdag 13 augustus) zelf onverhoopt tegenvallen? Geen nood, houd de weersverwachtingen de dagen voor het maximum goed in de gaten en probeer in de nachten vóór en ná de maximumnacht ook naar boven te kijken, al zijn er dan wel een stuk minder meteoren. Ook in de nacht van 13-14 augustus heb je dus goede kansen om Perseïden te zien. De kans op bewolking (of de opklaringen) kun je in de gaten houden met de ‘wolkenverwachting’ van MeteoCiel. Bedenk wel dat je door een gat in het wolkendek veel minder meteoren ziet dan bij een volledige onbewolkte hemel, dus je zult dan wat meer geduld moeten hebben om enkele Perseïden te kunnen zien.

Bestel onze folder

De folder van de Werkgroep Meteoren.

Ga je met jouw vereniging of club actief meteoorwaarnemen of organiseer je een evenement rond de Perseïden? Dan horen wij graag van jouw ervaringen! Wil je voor jouw meteorenevenement meer informatie hebben om uit te delen? Bestel dan vrijblijvend per email een aantal exemplaren van de informatiefolder van de Werkgroep Meteoren die we je kosteloos toesturen.

LINKS NAAR MEER ACHTERGRONDINFORMATIE:

Orgineel gepubliceerd op 5 augustus. Laatste update: 12 augustus 2019 17:30 uur.