Vuurbol op dinsdag 25 augustus 2020 om 20:50 uur: meteoriet?

Op dinsdagavond 25 augustus 2020 om 20:50:22 MEZT, kort na zonsondergang, is in verschillende delen van Nederland een vuurbol waargenomen. Meer dan 200 mensen maakten melding van het fenomeen en er zijn ook camerabeelden van de vuurbol. Heb je ook iets gezien? Deel je waarneming met het vuurbolmeldpunt, ook als je foto’s of film-materiaal hebt.

In totaal zijn ruim bijna 230 ooggetuigen via het internationale vuurbolmeldpunt waarnemingen doorgegeven. Van de binnengekomen meldingen kwam het overgrote deel via de landelijke Werkgroep Meteoren (n=164). Vanuit Drenthe werd de vuurbol vastgelegd met de allsky-camera DAARO! die door Felix Bettonvil van de Werkgroep Meteoren wordt beheerd. Hieronder zie je de video.

Beelden van de vuurbol (net boven de wolkenband links) vanuit Dwingeloo, (Drenthe) boven de NNW horizon (Foto: Felix Bettonvil / DAARO!).

Resultaten van de eerste reconstructie

Op basis van een reconstructie van ooggetuigen (n=234) kwam de meteoroïde boven de Waddenzee de atmosfeer binnen en doofde deze boven het noorden van de provincie Drenthe uit.

Een automatisch gegenereerde kaart op basis van 197 waarnemingen die zijn gemeld via het vuurbolmeldpunt. Op deze ‘hittekaart’ zijn de rode kleuren de gebieden met de meeste waarnemers. De groene placemarker is het startpunt en de rode het eindpunt van de vuurbol. Meldingen van de vuurbol kwamen tot op heden vooral vanuit Nederland, maar ook uit België en Duitsland. Kaart en data via het internationale vuurbolmeldpunt van IMO.

Traject

Met dank aan alle ingezonden waarnemingen en combinatie met de video-opname hebben we een globaal traject kunnen bepalen. Zeker is dat het om een vuurbol ging en niet om re-entry van een satelliet of onderdeel daarvan. De vuurbol drong op circa 70 km hoogte de dampkring binnen en doofde op ruwweg 25 km hoogte uit. De vuurbol is zeker 5 seconden zichtbaar geweest. Uit de opname is verder berekend dat de entree snelheid omstreeks 20 km/s was en afnam tot 8 km/s op het moment dat de vuurbol op de camera achter de wolken verdwijnt. Zeer mogelijk is het traject langer geweest dan de camera laat zien.

Vergelijking van de helderheid met die van de maan -die op het moment van de vuurbol ook te zien was- schatten we dat de vuurbol tussen magnitude -7 en -9 is geweest, dat is ruim helderder dan de helderste sterren en planeten, maar zwakker dan de maan op dat moment.

Uit de snelheid en richting kunnen we de heliocentrische baan van de meteoroïde (d.w.z. de baan van de meteoroïde in het zonnestelsel) bepalen. Die blijkt typisch voor meteoroïden met planetoïde oorsprong.

Meteoriet?

Het traject in de atmosfeer, snelheid en oorsprong leidden ertoe dat we niet uit kunnen sluiten dat er (kleine) stukjes zijn overgebleven. Uitspraak over hoe groot de kans is, en hoe groot die stukjes zijn, alsmede waar die kunnen liggen, kunnen we echter niet doen. Daarvoor is het nodig meerdere foto’s of video’s van goede kwaliteit te hebben, wat bij deze vuurbol niet het geval is.

Uit de gemaakte opname en een groot aantal ooggetuigen verslagen weten we wel dat de vuurbol opgesplitst is in tenminste twee stukken.

Als er een meteoriet gevallen is, denken we dat dat in de driehoek Drachten – Groningen – Assen is, maar de onzekerheid is groot.

We roepen bewoners van deze regio daarom op om melding te maken als ze iets gevonden denken te hebben. Dat kan bij het Meteorieten Documentatie Centrum van de werkgroep. Bij dit meteorietmeldpunt kun je terecht voor vragen over meteorieten of het melden van vondsten.

Maak melding bij het vuurbolmeldpunt

Als je deze vuurbol hebt gezien, maak dan melding van je waarneming bij het vuurbolmeldpunt. Via deze link kom je direct op het meldingsformulier. Benieuwd naar wat er met jouw melding gebeurd? Je kunt op de website van de international meteorenorganisatie IMO het resultaat van alle binnengekomen meldingen zien.

Oproep beeldmateriaal

De Werkgroep Meteoren is uiteraard ook nog steeds geïnteresseerd in foto- en video-opnames om een getailleerde reconstructie te maken. Denk aan een videodeurbel, een dashcam in de auto en een beveiligingscamera. Heb je iets en wil je de beelden delen, dan kun je daarvoor direct met ons contact opnemen, of deze beelden als bijlage toevoegen via je melding bij het vuurbolmeldpunt.

Detail van het globaal bekende traject gebaseerd op 230 gerapporteerde waarnemingen. (De groene placemarker is het startpunt en de rode het eindpunt van de vuurbol.) We weten echter niet heel precies waar het traject ligt.

Perseïden 2020 mooi te zien

Ondanks het tropische weer, leek het er even op dat de Perseïdenzwerm dit jaar achter de wolken verscholen bleven. Dat gebeurde uiteindelijk toch niet: de nacht van 12 op 13 augustus verliep voor grote delen van Nederland onbewolkt en dat leverde toch heel wat waarneem activiteit op. Een impressie.

IMO verzamelde, zoals voor alle grote en kleine zwermen over de hele wereld waarnemingen. De maximumactiviteit bedroeg ongeveer 70/uur (ZHR, Zenit Hourly Rate, dat wil zeggen onder een donkere sterrenhemel, met sterren zichtbaar tot magnitude 6.5 en de radiant in het zenit). Voor (Noord-West) Europese waarnemers betekende dat rond middernacht rond 1 Perseïde iedere 2 minuten.

Felix Bettonvil rapporteerde vanuit het buitenland in effectief  90’ waarneemtijd: 45 Perseïden (PER), en daarnaast 14 sporadische meteoren, alsmede 3 zuidelijke Aquariden (SDA) en 1 Kappa-Cygnide (KCG) bij een grensmagnitude 6.3. Het stemt goed overeen met de algemene trend. Helderste Perseïden waren vuurbollen van -4 en -5.

Joost Hartman vanuit Westerbork: ‘Ik heb waargenomen van 23:30 tot 03:30 onder relatief goede omstandigheden. Grensmagnitude was ongeveer 5.5. Een heel aantal meteoren gezien waaronder mooie exemplaren. Soms vond ik activiteit opvallend rustig dan opeens een serie meteoren achter elkaar.’

We ontvingen ook een waarneming uit Italië (Michiel Rodenhuis): ‘Nacht van 12-13 met een gehuurde mountainbike de berg op gereden. Mooie plek kunnen vinden en van ca. 22:00 tot 01:00 gekeken. In het begin nog lang tussen de verschillende meteoren. Later wel met hogere frequentie.’

Aantal Perseïden per uur zoals waargenomen door visueel waarnemers over de hele wereld. (Bron: IMO). Het maximum (onder gestandaardiseerde omstandigheden) bedroeg ongeveer 70.
Perseïde in sterrenbeeld Cassiopeia in de nacht van 12/13 augustus, opgenomen met Canon 6D met 135 mm telelens, ISO1600, 10s belichtingstijd (Foto: Felix Bettonvil).

Behalve kijken naar de Perseïden, werd ook ondernomen om foto’s en video’s van Peseïden te maken. Marc Neijts vanuit Heerde: “Na zwoegen en vooral zweten is het dan toch gelukt om mijn camera samen met CAMS software te laten werken. Woensdag van ca. 22:30u tot 05:30 gedraaid. Zelf tot 00:30 waargenomen vanuit de tuin in Heerde. Opvallend, geen enkele meteoor waargenomen. Maar wel een tevreden gevoel dat het heeft gewerkt. Mede door de remote ondersteuning! Mooie actie, voor herhaling vatbaar!”

Het CAMS video netwerk van de Dutch Meteor Society, iedere heldere nacht operationeel, wist in de nacht 12/13 augustus vele honderden Perseïde-banen te bepalen. Ook het Nederlandse FRIPON vuurbol netwerk leverde resultaten en legde twee vuurbollen vast.

Daarnaast keek radiotelescoop LOFAR keek dit jaar naar de Perseïden. In een gezamenlijke campagne werd op radiogolflengten als wel als optisch naar twee vaste punten op 100 km hoogte in de atmosfeer gekeken boven de LOFAR telescoop. Dankzij het goede weer heeft het vele Gigabytes aan data opgeleverd.

Perseïde vuurbol in de vroege ochtend van 13 augustus met camera DAARO!, te Dwingeloo. Aan de horizon is de CAMRAS 25-m Dwingeloo radiotelescoop zichtbaar. CAMRAS luisterde tijdens de zwerm ook naar radiometeoren. (Foto: Felix Bettonvil)

Sebastiaan de Vet uit Den Haag installeerde twee videocamera’s in zijn appartement in Den Haag: ‘Visueel meteoren waarnemen vanuit een stad als grote Den Haag is lastig vanwege het vele omgevingslicht. In de opmaat naar de Perseïden in 2020 heb ik daarom de MeteoorSpectroscopie Kamera (MetSpecK) opgebouwd om te proberen spectra van meteoren vast te leggen. Het uiteengerafelde licht in de kleuren van de regenboog kan je namelijk iets vertellen over de stoffen die het licht van de meteoor produceren. In tegenstelling tot normale meteorencamera’s heb je alleen wat meer geduld nodig om een spectrum vast te leggen, vanwege de benodigde geometrie en helderheid. Toch werd het ‘tinkeren’ aan de nieuwe opstelling al snel beloond met mogelijk een eerste spectrum van een meteoor tijdens de maximumnacht. Dat smaakt naar meer!’

De dubbele montering met WATEC 902H camera’s van MetSpecK. De voorste camera is voorzien van een tralie voor het maken van spectra van meteoren. (Foto: Sebastiaan de Vet)

Elders ook goede verhalen

Ondanks de coronacrisis waren er dit jaar enkele publiekssterrenwachten in Nederland die conform de coronamaatregelen een speciale avond organiseerden rondom de Perseïden. We maakten er voorafgaande aan de Perseïden dit overzicht van. Het kijken naar de Perseïden bleek ook in trek bij het publiek. Hieronder enkele links naar andere Perseïdenactiviteiten in Nederland.

Vallende sterren te zien boven Gelderland

Perseïdenavond bij de Jan Paagman Sterrenwacht

Vallende sterren trekken over Zeeland, maar om ze te zien moet je de wekker zetten

Bij de Volkssterrenwacht Phillippus Lansbergen in Zeeland (waar het tijdens de openstelling nét bewolkt was) werden onze meteorenflyers uitgedeeld, die erg in de smaak vielen bij de bezoekers. In de flyer vind je onder meer een sterrenkaart waarop je de Perseïden die je zag, kan intekenen.

Bezoeklocaties voor de Perseïden in 2020

Kijken naar de vallende sterren van de Perseïdenzwerm is natuurlijk leuk, maar in goed gezelschap (op een veilige 1,5-meter afstand) maakt dit het meteorenkijken nog veel gezelliger. We hebben daarom voor je op een rij gezet waar er dit jaar in Nederland publiekssterrenwachten een speciale avond organiseren rondom de Perseïden.

De Perseïden pieken in 2020 op 12 augustus, en daarom worden veel activiteiten op de avond van 12 op 13 augustus georganiseerd. Een rondgang langs de websites van verschillende sterrenkundige verenigingen en sterrenwachten leert dat er woensdag 12 augustus een aantal plekken in Nederland zijn waar speciale kijkavonden worden georganiseerd om naar de Perseïden te kijken. Op enkele locaties is dat voor leden van de vereniging, terwijl anderen  een evenement organiseren dat voor het publiek toegankelijk is. Als gevolg van de coronamaatregelen zijn er dit jaar minder locaties actief met een speciale Perseïdenavond. Kijk dus op de website van de betreffende locatie wat er mogelijk is, of je mee kunt doen (en moet aanmelden) en vooral of het doorgaat in geval van tegenvallende weersomstandigheden.

Bezoeklocaties in Nederland

  • Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen in Middelburg organiseert woensdag 12 augustus een thema-avond op de sterrenwacht over de Perseïden. – reserveren verplicht
  • Volkssterrenwacht Bussloo organiseert op woensdagavond 12 augustus 2020 vanaf 22:00 een speciale openlucht-kijkavond op het terrein bij de sterrenwacht. Vanaf een ‘zeepkist’ krijgt het publiek van een deskundige uitleg over de zomerhemel en de Perseïden – volgeboekt!
  • Bij de Jan Paagman Sterrenwacht in Asten kun je op woensdag 12 augustus om 21:00 tijdens hun Perseïdenavond in he topen veld bij de sterrenwacht (mits het weer gunstig is) naar meteoren komen kijken.
  • Volksterrenwacht De Jager op Texel zal, mits het helder is, op woensdag 12 augustus vanaf 22:00 uur een speciale kijkavond organiseren om gezamenlijk naar de meteorenzwerm Perseiden te kijken op het voorplein van Ecomare. – reserveren verplicht
  • Sterrenwacht Rijswijk heeft op woensdag 12 augustus een waarneemactie van de Perseïden meteorenzwerm voor donateurs van hun sterrenwacht. – voor donateurs

Unieke livestream

Eveneens op 12 augustus verzorgen de vrijwilligers van CAMRAS radiotelescoop in Dwingeloo om 20:00 uur een speciale livestream over het waarnemen van meteoren met radio. Dat doen ze niet met de grote radiotelescoop, maar met een kleine antenne, een radiobaken in België of Frankrijk en met software die de door de antenne opgevangen radiogolven verwerkt. De livestream duurt ongeveer een halfuur en tijdens de demonstratie kan je via de chat functie van YouTube vragen stellen.

Tot slot: let op de weersverwachting

Op basis van onze tips natuurlijk al een goede waarneemplek op het oog (zo niet: lees de tips en alles over de Perseïden van 2020), dus daarom is het de komende dagen een goed moment om ook in de gaten hoe het weer gaat uitpakken. Pak je kans in de vroege uurtjes van 12 augustus én op de avond van 12-13 augustus om zoveel mogelijk meteoren te zien. Wordt het onverhoopt bewolkt, bedenk dat je door een gat in het wolkendek natuurlijk véél minder meteoren ziet dan bij volledige heldere hemel.

Waar je ook naar toe gaat en hoe het weer ook uitpakt, in elk geval veel kijkplezier!


Staat jouw vereninging of activiteit hier nog niet bij? Laat het ons weten! Laatste update: 11 augustus, 08:00 uur.

Meteorenkijken tijdens warme zomernachten dankzij Perseïden 2020

Augustus is weer dé maand om ‘vallende sterren’ te tellen. De populaire Perseïden maken dan weer hun entree aan de nachtelijke sterrenhemel. De jaarlijks terugkerende meteorenzwerm is dit jaar in de nacht van 12-13 augustus aantrekkelijk om te bekijken, omdat de maan het eerste deel van de avond en nacht nauwelijk stoort.

Elk jaar in de week rond 12-13 augustus kun je meteoren (‘vallende sterren’) zien van de Perseïdenzwerm. De maan is dit jaar in het laatste kwartier en dat betekend dat de doorgaans gunstige uren voor meteoorwaarnemers na middernacht wat meer storend licht van de maan krijgen. Dat hoeft dit jaar geen probleem te zijn, want de brede piek van deze meteorenzwerm wordt volgens IMO verwacht tussen 10:00 en 23:00 uur Nederlandse tijd op woensdag 12 augustus. Op 12 augustus is het later op de avond na 22:30 uur, zodra het donker wordt, een mooi moment om te beginnen met kijken. Het aantal meteoren neemt dan toe naarmate het sterrenbeeld Perseus ook hoger aan de hemel klimt, want daar ligt de plek waaruit de meteoren wegschieten (de ‘radiant’) met een snelheid van zo’n 60 km/s. Ook de dagen ervoor en erna kun je meer meteoren zien dan gebruikelijk. Het warme zomerweer maakt deze avonden en nachten daarom ook erg aantrekkelijk om te gaan kijken, mits het natuurlijk onbewolkt is.

Twee perseïden, waargenomen vanuit Buisscheure in de nacht van 11 op 12 augustus, Noord-Frankrijk. Foto: Roy Keeris
Twee perseïden, waargenomen vanuit Buisscheure in de nacht van 11 op 12 augustus 2016, Noord-Frankrijk. Foto: Roy Keeris

In het kort: wat staat er te gebeuren?

Augustus is sinds jaar en dag dé maand om naar meteoren te kijken. Dit lichtfenomeen ontstaat hoog in onze atmosfeer als kleine stofdeeltjes uit het stofspoor van de komeet 109P/Swift-Tuttle in grote aantallen de atmosfeer van de aarde binnenvliegen en oplichten. Aangezien het er veel zijn, lijken ze vanuit het sterrenbeeld Perseus in alle richtingen weg te schieten. Hierdoor noemen sterrenkundigen deze meteorenzwerm de Perseïden. De meteorenzwerm heeft een brede piek, dus er is een ruime periode waarin je veel meteoren kunt waarnemen. Vooral op de late avond en nacht van 11-12 en 12-13 augustus zie je de meeste meteoren aan de sterrenhemel, doordat de aarde dan het stoffigste deel van het komeetspoor doorkruist. Blijf met lekker weer dus wat langer buiten en kijk vooral na middernacht om de meeste meteoren te zien.

Kijktips

Meteorenkijken is erg makkelijk omdat je er geen speciale apparatuur voor nodig hebt. Kleed je wel warm aan of neem een deken mee, zoek een geschikte donkere plek en kijk (met pauzes) een uur of langer omhoog. Aangezien meteoren overal aan de hemel verschijnen, hoef je dus niet in een specifieke richting te kijken om iets van de activiteit van de Perseïden te bespeuren. Vanwege de storende invloed van de maan is het goed om in een andere richting te kijken, waar de hemel donkerder is. Je kunt natuurlijk ook op andere manieren deze meteoren waarnemen en vastleggen. Onderaan dit artikel vind je daarom een aantal bruikbare waarneemtips.

Wat moet je verder weten van de Perseïden in 2020?

De Perseïdenzwerm is een van de actiefste meteorenzwermen van het jaar. Dankzij de (doorgaans) aangename weersomstandigheden midden in de vakantieperiode en het grote aantal meteoren dat je per uur kunt zien, is deze zwerm voor veel mensen een buitenkans om naar meteoren te kijken. De maximale activiteit van de Perseïden ligt onder perfecte, gestandaardiseerde omstandigheden rond de 110 meteoren per uur. Dat is de actuele waarde die je in veel tabellen en lijstjes tegenkomt. Zoveel meteoren zie je er echter nooit. Het aantal meteoren dat je kunt zien, wordt namelijk bepaald door drie dingen: het tijdstip waarop je kijkt, de mate van duisternis (of: lichtvervuiling) en het deel van de sterrenhemel dat je kunt zien.

Ga allereerst op het juiste tijdstip naar buiten, want dat bepaalt hoe actief de zwerm is en hoe hoog de radiant (het punt waaruit de meteoren in het sterrenbeeld Perseus ontspringen) aan de hemel staat. Net na zonsondergang op 12 augustus staat de radiant nog laag boven de horizon en je ziet daardoor vrij weinig meteoren. Het aantal loopt op naarmate de avond en nacht naar dinsdag 13 augustus vordert en het sterrenbeeld Perseus hoger aan de hemel klimt. De periode waarin de meeste Perseïden per uur zichtbaar zijn, ligt daarom tussen middernacht en zonsopkomst. Vanwege het moment van de piek en de maanfase is het aantrekkelijk om ook al voor de opkomst van de maan rond 00:49 uur al naar meteoren te gaan kijken.

Trek je erop uit en wil je de beste kans hebben om veel meteoren te zien? Zoek dan vooral een donkere plek met zo min mogelijk omgevingslicht om naar de Perseïden te kijken; hoe donkerder hoe beter. Probeer ook een plek uit te kiezen waar je zoveel mogelijk van de sterrenhemel boven je ziet, zonder hinder van hoge bomen, gebouwen of bewolking, zodat er naar verhouding ook meer meteoren zichtbaar zijn.

Welke factoren hebben invloed op het aantal meteoren dat je ziet? Drie zijn het belangrijkste. Het tijdstip waarop je kijkt bepaalt de hoogte van de radiant en daarmee het aantal meteoren dat je per uur ziet. De duisternis, of beter gezegd de mate van lichtvervuiling, én de hoeveelheid vrij zicht (‘hemelzichtbaarheid’) bepalen samen hoeveel er van het aantal zichtbare meteoren wegvallen.

Waarnemers in Nederland kunnen dankzij de zwermactiviteit van de Perseïden later in de nacht tussen de 30-45 meteoren per uur zien. Bedenk wel dat het aantal meteoren voor waarnemers in verschillende delen van Nederland zal verschillen en dat het vooral in en rond de grote steden veel lager kan uitvallen als gevolg van de lichtvervuiling en een beperkter zicht op de sterrenhemel. Bereid je dus goed voor en houd rekening met onze drie tips: tijdstip, duisternis en vrij zicht op de sterrenhemel.

Weersomstandigheden

De vooruitzichten zijn aantrekkelijk met warme avonden die het kijken aangenaam kunnen maken. Maar wat als de weersomstandigheden tijdens de maximumnacht (woensdag 12 op donderdag 13 augustus) zelf onverhoopt tegenvallen? Geen nood, houd de weersverwachtingen de dagen voor het maximum goed in de gaten en probeer in de nachten vóór en ná de maximumnacht ook naar boven te kijken, al zijn er dan wel een stuk minder meteoren zichtbaar. Ook in de nachten van 11-12 en 13-14 augustus heb je dus goede kansen om Perseïden te zien. De kans op bewolking (of de opklaringen) kun je in de gaten houden met de ‘wolkenverwachting’ van MeteoCiel. Bedenk wel dat je door een gat in het wolkendek veel minder meteoren ziet dan bij een volledige onbewolkte hemel, dus je zult dan wat meer geduld moeten hebben om enkele Perseïden te kunnen zien.

Waarneemcampagne

Naast het recreatief kijken naar de meteoren van de Perseïdenzwermen hebben een aantal astronomen samen met leden van de Werkgroep Meteoren een waarneemcampagne opgezet. Ze gaan proberen met de Nederlandse LOFAR radiotelescoop meteoren te detecteren en die gelijktijdig waar te nemen met meteorencamera’s. Hiervoor wordt er vanaf verschillende plekken in Nederland naar hetzelfde stuk luchtruim gekeken. De resultaten van de campagne worden pas later dit jaar verwacht.

LINKS NAAR MEER ACHTERGRONDINFORMATIE:

Orgineel gepubliceerd op 6 augustus. Laatste update: 6 augustus 2020 12:00 uur.