Nederlandse meteoorwaarnemers bekeken Perseïden vanaf donkere berg Debelo Brdo in Servië

Bewolking was in Nederland de grote spelbreker tijdens het maximum van de Perseïden. Vanuit het buitenland konden Nederlandse meteoorwaarnemers het Perseïdenmaximum afgelopen nacht wel goed waarnemen.

Samen met een internationale groep van ongeveer 30 waarnemers werd het maximum van de meteorenzwerm waargenomen vanaf de donkere berg Debelo Brdo op de Bosnisch-Servische grens. Er konden ongeveer 40 Perseïden per uur worden geteld. De Perseïden lieten als verwacht hun gebruikelijke activiteit zien; er was geen sprake van onverwachte oplevingen. Hoewel er een aardig aantal heldere exemplaren te zien waren, bleven grote vuurbollen uit.

Onderstaande opname toont een compilatie van de zes helderste Perseïden van afgelopen nacht, opgenomen met een Canon 6D en 16mm fisheye lens. De onderbrekingen in de sporen worden veroorzaakt door een snel ‘choppende’ sluiter waarmee de snelheid van de meteoren kan worden bepaald.

Perseïden in 2018 waargenomen vanaf de donkere berg Debelo Brdo op de Bosnisch-Servische grens. De groene sporen links op de foto zijn afkomstig van laserpointers waarmee de drempelvelden regelmatig werden getoond. Foto: Felix Bettonvil.

Waar kun je naartoe voor de Perseïden?

Kijken naar de vallende sterren van de Perseïdenzwerm is natuurlijk leuk, maar in goed gezelschap maakt dit het meteorenkijken nog veel gezelliger. We hebben daarom voor je op een rij gezet waar er dit jaar in Nederland publiekssterrenwachten een speciale avond organiseren rondom de Perseïden.

Een rondgang langs de websites van verschillende sterrenkundige verenigingen en sterrenwachten leert dat er een aantal plekken in Nederland zijn waar speciale kijkavonden worden georganiseerd om naar de Perseïden te kijken. Op enkele locaties is dat voor leden van de vereniging, terwijl anderen  een evenement organiseren dat voor het publiek toegankelijk is. Kijk op de website van de betreffende locatie wat er mogelijk is, of je mee kunt doen en vooral of het doorgaat in geval van tegenvallende weersomstandigheden.

Locaties in Nederland
  • Volkssterrenwacht Bussloo staat op vrijdag 10 augustus tijdens de kijkavond stil bij de vallende sterren aan de augustushemel.
  • Astra Alteria in Kootwijkerbroek organiseert voor leden en introducees op 11 augustus (de avond vóór de maximumnacht) een Perseïden BBQ.
  • Sterrenwacht Mercurius in Dordrecht is op zaterdagavond 11 augustus open tot middernacht (de avond vóór de maximumnacht) geopend voor het publiek.
  • Staatsbosbeheer en Metius, de Alkmaarse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde, organiseren op 12 augustus een avond sterrenkijken bij het Buitencentrum in de Schoorlse Duinen. (VOL!)
  • Centaurus A en de Ruimtevaart- en Sterrenkundevereniging Saturnus organiseren op 12 augustus samen een Starparty ‘Vallende sterren kijken’ op de camping Klein Amerika in Groesbeek.
  • Sterrenwacht Rijswijk heeft op zondag 12 augustus van 21.00-00.00 uur voor haar donateurs een waarneemactie tijdens de Perseïden.
  • De Cosmos Sterrenwacht in Lattrop opent op zondagavond de deuren vanaf 21:30 voor wie naar de Perseïden wilt kijken.
  • De Jan Paagman Sterrenwacht in Asten is op zondag 12 augustus om 21:00 open en organiseert een Perseïdenavond.
  • Bij Observeum, een museum & sterrenwacht in Burgum start men op 12 augustus om 21:00 met een verhaal over vallende sterren in de hoop om tegen 22:45 de eerste meteoren te gaan tellen.
  • Voor leden van de Sterrenwacht Halley is er bij voldoende belangstelling en heldere hemel de mogelijkheid om naar de Perseïden te kijken.
  • Op Texel zal Volksterrenwacht De Jager, mits het helder is, op maandag 13 augustus vanaf 22:30 uur een speciale, extra kijkavond voor het publiek organiseren.

Tot slot: let op de weersomstandigheden

Momenteel ziet het weer voor het weekend van de Perseïden er in de verwachtingen wat wisselvalliger uit dan dat van de afgelopen zomeravonden. Je hebt op basis van onze eerdere tips natuurlijk al een goede waarneemplek op het oog (zo niet: lees de tips en alles over de Perseïden van 2018), dus daarom is het de komende dagen een goed moment om ook in de gaten hoe het weer gaat uitpakken. En bedenk dat je door een gat in het wolkendek natuurlijk véél minder meteoren ziet dan bij volledige heldere hemel. Waar je ook naar toe gaat en hoe het uitpakt, veel kijkplezier!

 


Staat jouw vereninging of activiteit hier niet bij? Laat het ons weten! Laatste update: 8 augustus, 19:30 uur.

Augustus is weer dé maand om ‘vallende sterren’ te tellen

De zomer van 2018 blijkt een topzomer te zijn voor sterrenliefhebbers. In de maand juli keken we in Nederland massaal naar de maansverduistering, terwijl in augustus de populaire Perseïden weer hun entree maken aan de sterrenhemel. De jaarlijks terugkerende meteorenzwerm is dit jaar in de nacht van 12-13 augustus extra goed te zien omdat de maan dan juist afwezig is.

Op 27 juli was een totale maansverduistering zichtbaar in grote delen van Nederland. Diezelfde maan is ruim twee weken later, in de week van 12-13 augustus, afgenomen tot een dunne sikkel die vroeg op de avond ondergaat. Ideaal, want in de nacht van zondag op maandag verschijnen er ook veel meteoren (‘vallende sterren’) aan de sterrenhemel. Hierdoor kunnen de Perseïden dit jaar erg gunstig uitpakken voor wie ’s nachts naar de hemel tuurt. De enige spelbreker kan het weer zijn.

In het kort: wat staat er te gebeuren?

Augustus is sinds jaar en dag dé maand om naar meteoren te kijken. Dit lichtfenomeen ontstaat hoog in onze atmosfeer als kleine stofdeeltjes uit het stofspoor van de komeet 109P/Swift-Tuttle in grote aantallen de atmosfeer van de aarde binnenvliegen en oplichten. Aangezien het er veel zijn, lijken ze vanuit het sterrenbeeld Perseus in alle richtingen weg te schieten. Hierdoor noemen sterrenkundigen deze meteorenzwerm de Perseïden. In de late avond en nacht van 12 op 13 augustus zie je de meeste meteoren aan de sterrenhemel doordat de aarde dan het stoffigste deel van het komeetspoor doorkruist. “Dit jaar lijkt het bovendien een goede zomer te worden om naar de Perseïden te kijken, aangezien de maan niet stoort”, legt Joost Hartman uit, voorzitter van de landelijke Werkgroep Meteoren. De dunne maansikkel gaat al vroeg op de avond onder, waardoor het maanlicht de meteoren niet meer overstraalt. En dat is lang niet elk jaar het geval. Hartman: “Blijf met lekker weer dus wat langer buiten en kijk na middernacht om de meeste meteoren te zien”.

Kijktips

Meteorenkijken is erg makkelijk omdat je er geen speciale apparatuur voor nodig hebt. Kleed je wel warm aan of neem een deken mee, zoek een geschikte donkere plek en kijk (met pauzes) een uur of langer omhoog. Aangezien meteoren overal aan de hemel verschijnen, hoef je dus niet in een specifieke richting te kijken om iets van de activiteit van de Perseïden te bespeuren. Je kunt natuurlijk ook op andere manieren deze meteoren waarnemen. Onderaan dit artikel vind je een aantal links naar bruikbare tips.

Blijf ook online op de hoogte van de Perseïden en volg ons op sociale media. Vergeet niet om op maandagochtend 13 augustus je mooiste foto’s te delen op Twitter en Instagram. Tag in je bericht de Werkgroep Meteoren en vermeld daarbij ook de hashtag #meteorenmaandag.

Wat moet je verder weten van de Perseïden in 2018?

De Perseïdenzwerm is een van de actiefste meteorenzwermen van het jaar. Dankzij de (doorgaans) aangename weersomstandigheden midden in de vakantieperiode en het grote aantal meteoren dat je per uur kunt zien, is deze zwerm voor veel mensen een buitenkans om naar meteoren te kijken. De maximale activiteit van de Perseïden ligt onder perfecte, gestandaardiseerde omstandigheden rond de 100 meteoren per uur. Dat is de waarde die je in veel tabellen en lijstjes tegenkomt. Zoveel zie je er echter nooit. Het aantal meteoren dat je kunt zien, wordt namelijk bepaald door drie dingen: het tijdstip waarop je kijkt, de mate van duisternis (of: lichtvervuiling) en het aandeel van de sterrenhemel dat je kunt zien.

Ga allereerst op het juiste tijdstip naar buiten, want dat bepaalt hoe actief de zwerm is en hoe hoog de radiant (het punt waaruit de meteoren in het sterrenbeeld Perseus ontspringen) aan de hemel staat. Net na zonsondergang op 12 augustus staat de radiant nog laag boven de horizon en je ziet daardoor vrij weinig meteoren. Het aantal loopt op naarmate de avond en nacht naar maandag 13 augustus vordert en het sterrenbeeld Perseus hoger aan de hemel klimt. De geringe maanfase en het vroege tijdstip waarop de maan ondergaat, zorgen voor goede waarneemomstandigheden gedurende de avond en nacht. De periode waarin de meeste Perseïden per uur zichtbaar zijn, ligt tussen middernacht en zonsopkomst.

Trek je erop uit en wil je de beste kans hebben om veel meteoren te zien? Zoek dan vooral een donkere plek met zo min mogelijk omgevingslicht om naar de Perseïden te kijken; hoe donkerder hoe beter. Probeer ook een plek uit te kiezen waar je zoveel mogelijk van de sterrenhemel boven je ziet, zonder hinder van hoge bomen, gebouwen of bewolking, zodat er naar verhouding ook meer meteoren zichtbaar zijn.

Welke factoren hebben invloed op het aantal meteoren dat je ziet? Drie zijn het belangrijkste. Het tijdstip waarop je kijkt bepaalt de hoogte van de radiant en daarmee het aantal meteoren dat je per uur ziet. De duisternis, of beter gezegd de mate van lichtvervuiling, én de hoeveelheid vrij zicht (‘hemelzichtbaarheid’) bepalen samen hoeveel er van het aantal zichtbare meteoren wegvallen.

Waarnemers in Nederland kunnen dankzij de zwermactiviteit van de Perseïden tussen de 30-60 meteoren per uur zien. Bedenk wel dat het aantal meteoren voor waarnemers in verschillende delen van Nederland kan verschillen en dat het vooral in en rond de grote steden lager kan uitvallen, als gevolg van de lichtvervuiling en een beperkter zicht op de sterrenhemel. Bereid je dus goed voor en houd rekening met onze drie tips: tijdstip, duisternis en vrij zicht op de sterrenhemel.

Weersomstandigheden

Momenteel (d.d. 8 augustus) ziet het weer voor het weekend van de Perseïden er in de verwachtingen wat wisselvalliger uit dan dat van de afgelopen zomeravonden. Wat als de weersomstandigheden onverhoopt tegenvallen? Geen nood, probeer dan in de nachten vóór en ná de maximumnacht naar boven te kijken, al zijn er dan wel een stuk minder meteoren. Tijdens de maximumnacht zelf (12 op 13 augustus) kun je de bewolking bijvoorbeeld in de gaten houden met de ‘wolkenverwachting’ van MeteoCiel. Bedenk dat je door een gat in het wolkendek veel minder meteoren ziet dan bij een volledige onbewolkte hemel, dus je zult dan wat meer geduld moeten hebben om enkele Perseïden te kunnen zien.

Bestel onze folder

De folder van de Werkgroep Meteoren.

Ga je met jouw vereniging of club actief meteoorwaarnemen of organiseer je een evenement rond de Perseïden? Dan horen wij graag van jouw ervaringen! Wil je voor jouw meteorenevenement meer informatie hebben om uit te delen? Bestel dan vrijblijvend per email een aantal exemplaren van de informatiefolder van de Werkgroep Meteoren die we je kosteloos toesturen.

LINKS NAAR MEER ACHTERGRONDINFORMATIE:

 


Laatste update: 8 augustus 10:00 uur.

Prijsbewuste petrologie: meteorietslijpplaatjes bekijken op een klein budget

Het bestuderen van meteorieten onder een geologische microscoop geeft een fascinerend beeld van de mineralen en de structuren van het gesteente. We schreven er op de website al uitvoerig over. Heb je per se een petrologische microscoop nodig om slijpplaatjes te bekijken? Zeker niet, want polarisatiefilters voor fotocamera’s blijken een prima alternatief voor wie het écht simpel wilt houden.

Slijpplaatje kun je eenvoudig bekijken tussen twee polarisatiefilters met behulp van een handlens. Een relevante vraag is welke filters daarvoor geschikt zijn, of wáár je deze filters vandaan haalt. Polarisatiefilters zijn op grote schaal verkrijgbaar als filters die je voor de lens van je fotocamera schroeft. Deze polarisatiefilters lijken dus een handige optie te zijn. Wie het goed wilt aanpakken zou dus het liefst gebruik maken van lineair gepolariseerde filters, net zoals de filters die in geologische microscopen worden gebruikt. Echter, een van de verworvenheden van de moderne digitale DSLR camera’s is de autofocus en de lichtmeting door de lens. Deze twee functies worden verstoord bij gebruik van een lineair polarisatiefilter. Het alternatief voor het lineaire filter is het circulaire polarisatiefilter dat net wat anders werkt en daardoor de voorgenoemde autofocus- en lichtmeetproblematiek het hoofd weet te bieden. Het gevolg is dat de lineaire filters door de populariteit van de DSLR’s beperkter verkrijgbaar zijn dan hun circulaire soortgenoten. Zijn de circulaire polarisatiefilters een alternatief en geven ze door hun andersoortige werking wel resultaat? We namen de proef op de som en testte of de circulaire polarisatiefilters óók geschikt zijn om slijpplaatjes te bekijken.

Circulaire polarisatiefilters bedoeld voor de DSLR. Met een diameter van 62 mm kun je een slijpplaatje (doorgaans 45×22 mm groot) tussen de twee filter plaatsen, waarna je de twee filters op elkaar schroeft voor gebruik. Foto © Werkgroep Meteoren.

Proef op de som

Op de onderstaande foto is een exemplaar (een ‘individual’) van een SaU 001 meteoriet te zien, met een kenmerkende zwartgeblakerde smeltkorst. Het slijpplaatje op de afbeelding is afkomstig van een ander fragment. Dit flinterdun geslepen meteorietplakjes is slechts 30 micrometer dik: dun genoeg dat licht dóór het gesteente heen valt. Hierdoor is het mogelijk om het plakje met doorvallend gepolariseerd licht te bestuderen. Dit is dan ook een veelgebruikte aanpak waarmee geologen tal van gesteenten onder een petrologische microscoop bestuderen om ze aan een classificatie te onderwerpen. Je leest elders op onze website wat meteorieten op deze manier prijsgeven.

Sayh al Uhaymir 001 met slijpplaatje. Deze gewone steenmeteoriet (chondriet) is afkomstig uit de woestijn van Oman. Rond het jaar 2000 werd er rond de 450 kg van deze meteoriet geborgen. Ze classificeren als L4/5 en bevatten verschillende soorten chondrulen. Foto © Werkgroep Meteoren.

Een wezenlijk verschil tussen de lineaire en circulaire polarisatiefilters is de manier waarop de lichtgolven worden gefilterd. Zo is het beeld door gekruiste lineaire filters geheel zwart. Immers, de polarisatierichting van de onderlinge filters verschillen in gekruiste toestand 90 graden. Het licht wordt in één golfrichting doorgelaten door het eerste filter, maar niet door het tweede omdat ze gekruist zijn. In tegenstelling tot het lineaire filter, zorgt het circulaire filter dat de lichtgolf een draaiing ondergaat en op basis van die eigenschap wordt weggefilterd. We laten te onderliggende natuurkunde even achterwegen (details zijn hier te lezen), maar het effect is dat het beeld van twee gekruiste filters niet donker maar juist geel- of blauwkleurig wordt, al naar gelang de draaiing van het ene filter ten opzichte van de andere. De onderstaande foto illustreert het effect.

Het slijpplaatje tussen twee circulaire polarisatiefilters. De verschillende sneden geven een idee van de veranderingen die optreden in het beeld zodra een circulair polarisatiefilter wordt gekruist en gedraaid. Foto © Werkgroep Meteoren.

Heeft dit dan ook invloed op de manier waarop we naar een slijpplaatje kijken? Dat hangt er vanaf hoe je het bekijkt. Bij een geologische microscoop die werkt met lineaire polarisatie wordt het licht eerst gepolariseerd voordat het door het slijpplaatje valt. Zodra dat licht door het slijpplaatje valt, beïnvloeden de mineralen in het gesteente de verdraaiing van de lichtgolven, en pas met het tweede filter zien we het effect (daarom wordt het tweede filter ook wel de ‘analysator’ genoemd). Bij het gebruik van circulaire polarisatiefilters is de werking niet wezenlijk anders. Net als met lineaire polarisatie wordt het doorvallende licht gefilterd zodat bepaalde mineralen in een andere kleur oplichten. Kwantitatief gezien is er dus een verschil: je kunt de mineralen met een circulair gepolariseerd filter immers niet op dezelfde gestructureerde wijze bestuderen als met de lineaire filters in een petrologische microscoop. Kwalitatief gezien, heeft het gebruik van circulaire polarisatiefilters geen groot nadelig effect op het zichtbaar maken van verschillende mineralen en structuren.

Alles dat je nodig hebt voor een budget-opstelling voor het bekijken van slijpplaatjes. Uit onze test blijkt dat je kunt volstaan met een tweetal circulaire polarisatiefilters (62 mm diameter is aan te bevelen) en een goede handlens die 10x tot 15x vergroot. Foto © Werkgroep Meteoren.

Net als met lineaire polarisatie zie je met een circulaire polarisatiefilter de verschillende mineralen en structuren óók in andere kleuren oplichten en van kleur verschieten tijdens het draaien van de filters. Porfirische chondrulen lijken net op een bonte verzameling confetti, terwijl de traliechondrulen hun kenmerkende kleurrijke strepenpatroon vertonen. Het resultaat is dus vergelijkbaar met de lineaire polarisatiefilters, alleen fysisch gezien is het dus nét iets anders.

Traliechondrule in het SaU 001 slijpplaatje. Het resultaat van de opstelling met circulaire polarisatiefilters: een detailopname uit het slijpplaatje van de SaU 001 waarin o.a. traliechondrulen zichtbaar zijn. Deze macrofoto is gemaakt met de ‘omgekeerde lens methode’. Hierbij is een primelens met een omkeerring op de DSLR camerabody gemonteerd om er een macrolens van te maken. Foto © Werkgroep Meteoren.

Het eindoordeel

Al met al blijken de circulaire polarisatiefilters een prima optie voor wie zijn eerste stappen wilt zetten met het bestuderen van (meteoriet)slijpplaatjes. Met een handlens die een vergroting van 10x tot 15x geeft, kun je al naar de intrigerende kleuren en structuren van chondrulen turen. Zo kun je dus voor enkele tientjes op eenvoudige wijze slijpplaatjes in gepolariseerd licht bekijken om fascinerende eigenschappen van meteorieten te ontdekken.  Wellicht is deze simpele opzet een mooie opmaat naar een nieuwe hobby met een échte geologische microscoop.

Meer lezen:

 


Tekstbijdrage: Sebastiaan de Vet

Vacature bestuurslid (m/v)

Ben jij de ster die ons helpt om onze passie voor ‘vallende sterren’ over het voetlicht te brengen? Het bestuur van de landelijke Werkgroep Meteoren is op zoek naar een of meer nieuwe bestuursleden om het huidige team te versterken.

In jouw rol als algemeen bestuurslid ondersteun je de voorzitter, secretaris en penningmeester bij het organiseren van de verschillende activiteiten van onze vereniging. Zo organiseren we jaarlijks een excursie, bijeenkomsten zoals de Landelijke Meteorendag, en we proberen onze leden en het algemene publiek te enthousiasmeren voor het waarnemen van meteoren. Als daartoe aanleiding is, assisteer je onze experts bijvoorbeeld bij het ad hoc organiseren van meteorietzoekacties in Nederland. Daarnaast lever je achter de schermen ook een bijdrage aan de content van onze website en sociale media.

Wij zoeken iemand met affiniteit met meteoren en/of ervaring in het meteoorwaarnemen (bijv. visueel, fotografisch, radio enz.). Ervaring met communicatie, populairwetenschappelijk schrijven en het organiseren van activiteiten is een pre, maar geen vereiste. Je krijgt in het bestuur de kans om deze ervaring op te doen en je eigen rol binnen het bestuur te ontwikkelen.

Om bestuurslid te worden moet je natuurlijk lid zijn van de Werkgroep. Ben je dat nog niet, dan  word je dat bij je  benoeming. Vanuit een diversiteitsoogpunt worden vrouwelijke en jongere (JWG) kandidaten nadrukkelijk uitgenodigd om zich kandidaat te stellen. Ons bestuur draagt de kandidaat (of kandidaten) die het geschikt acht, ter benoeming voor aan de volgende Algemene Ledenvergadering van de Werkgroep. Leden kunnen in dit proces ook tegenkandidaten stellen. Het bestuurswerk is onbezoldigd.

Ben jij de kandidaat die met ons de doelstellingen van de vereniging helpt realiseren? Stuur dan een email met een kort CV en je motivatie naar info (at) werkgroepmeteoren.nl o.v.v. “Vacature bestuur 2018”.