Vuurbol 15 februari boven België en Nederland

Op vrijdagavond 15 februari omstreeks 21:10 verscheen er een vuurbol boven Nederland en België. Uit deze en omliggende landen kwamen enkele tientallen meldingen van het hemelverschijnsel.

Rond 21:10 trad een meteoroïde de atmosfeer boven België binnen. Inmiddels hebben ruim 70 ooggetuigen via het internationale vuurbolmeldpunt hun waarneming doorgegeven. Uit de automatische analyse van deze waarnemingen blijkt dat de meteoroïde een vuurbol trok ruwweg van Leuven (B) naar Bergen op Zoom (NL) en daar uitdoofde. Een nauwkeurig pad moet nog bepaald worden aan de hand van beeldmateriaal van meteoorwaarnemers.

Maak ook een vuurbolmelding

Heb jij ook deze vuurbol gezien? Meld je waarneming bij het vuurbolmeldpunt!  Meldingen van een vuurbol worden voor verschillende dingen gebruikt. Allereerst om te bekijken of de vuurbol is vastgelegd door een van de vele automatische foto- en videocamera’s die in Nederland en elders in Europa staan opgesteld. Daarnaast kunnen we met jouw melding een eerst ruwe inschatting van het pad door de atmosfeer baan maken. 

Heatmap van vuurbolmeldingen. Na de verschijning van de vuurbol zijn er bij het internationale vuurbolmeldpunt al zo’n 75 meldingen binnengekomen, een groot deel van de Nederlandse meldingen kwam binnen via de website van de Werkgroep Meteoren.

Tweets en beelden van de vuurbol

Heb je een foto of video van de vuurbol? Deel deze dan op sociale media. Hieronder de eerste beelden die via sociale media van deze vuurbol zijn gedeeld.

Boötiden vanaf La Palma waargenomen

Hoewel het in Nederland niet mee zat met het weer, is het vannacht vanaf het Canarische eiland La Palma wel gelukt iets van de prachtige meteorenzwerm Boötiden te zien.

De veel grotere kans op goed weer op La Palma hielp natuurlijk, maar verder is La Palma minder geschikt om de Boötiden waar te nemen dan Nederland: de radiant staat lager, en staat eigenlijk alleen in de vroege ochtenduren hoog genoeg om zinvolle tellingen te doen. Met een voorspeld maximum rond 02:20UT (rond 03:30 plaatselijke tijd in Nederland), betekende het voor dit jaar dat alleen de periode net na het maximum kon worden gepakt, mede ook door de te westelijke ligging.

Vanuit het kustdorpje Los Cancajos besloot ik enkele uren Boötiden te gaan kijken en mijn waarnemingen rond 02:30 (UT) te beginnen, met een radiant dan nog onder 15 graden. Meteen viel de activiteit goed op. Boötiden zijn fraai: ze zijn langzaam en laten vrijwel alle heldere exemplaren laten een trail zien. Met de radiant nog laag waren sporen lang. Al snel werd echter duidelijk dat de plaatselijke omstandigheden deze nacht verre van ideaal waren. Een zeewind stuwde warme lucht het eiland op waardoor er altijd enige wolken waren die snel van omvang veranderden en ik soms even pauzes moest inlassen. Van een ZHR bepaling* moest ik dan ook afzien. Totaal heb ik circa 50 meteoren gezien. Gedurende de nacht nam de activiteit langzaam af, ondanks de steeds sterker stijgende radiant in de vroege uren. De meteoren van de Boötidenzwerm waren als verwacht zwak, maar er waren ook veel heldere exemplaren te zien, waaronder enkele van magnitude -2.

Ondanks dat de actie geen ZHR-waarneming heeft opgeleverd, was het beslist de moeite waard!

*Zenithal Hourly Rate – een gestandaardiseerde waarneming om internationaal tellingen te kunnen vergelijken.

Om meteoren waar te nemen vanaf La Palma hoef je niet ver te reizen, het kan vaak gewoon vanuit de bebouwde kom. Hier de waarneemplek overdag. Foto: Felix Bettonvil.


Tekstbijdrage: Felix Bettonvil

Jaaroverzicht 2018

Terwijl op oudejaarsdag de uren en minuten langzaam wegtikken naar 2019, blikken we voor meteoorminnend Nederland terug op enkele hoogtepunten en bijzondere ontwikkelingen van het afgelopen jaar.

Het jaar 2018 was wederom een interessant jaar voor liefhebbers van meteoren, vuurbollen en meteorieten. Op verschillende manieren vielen deze fenomenen weer op naast de gebruikelijk waarneemactiviteiten. Als we een aantal hoogtepunten van het afgelopen jaar op een rij zetten, zien we óók dat dit jaar qua fenomenen erg divers was.

In het voorjaar werden er bijvoorbeeld weer mooie lichtende nachtwolken of ‘noctilucent clouds’ (NLCs) door verschillende waarnemers gesignaleerd. Het verschijnsel ontstaat door fijnstof hoog in de atmosfeer dat onder meer afkomstig is van meteoren.

De Perseïden maakten weer hun opwachting en op veel plekken werd een poging genomen om ze waar te nemen, zo bleek uit ons overzicht. Bewolking bleek in Nederland de grote spelbreker tijdens het maximum van de Perseïden. Vanuit het buitenland konden Nederlandse meteoorwaarnemers het Perseïdenmaximum tijdens de maximumnacht wel goed waarnemen van de donkere berg Debelo Brdo in Servië. 

Een jaar vol lustrums

Zelden vallen er in één jaar zoveel bijzondere lustrums samen als in 2018. Zo was het op 1 mei j.l. precies 75 jaar geleden dat de illustere voorganger van de Werkgroep Meteoren, de Astroclub, werd opgericht. Daarnaast was het op 7 augustus, ook 65 jaar geleden dat de allereerste meteorenfoto in Nederland werd gemaakt door Machiel Alberts met een zelfgebouwde meteorencamera. De camera is tegenwoordig voor het publiek te bezichtigen in de we tentoonstelling van sterrenwacht Sonnenborgh in Utrecht. Volgend jaar zullen we meer bekend maken over het plan om een speciale fotografieprijs in te stellen, de ‘Alberts Award‘, als aanmoedigingsprijs voor de meteoorfotografie.

Er was in 2018 overigens nóg een bijzonder jubileum te vieren. Namelijk het 175-jarig jubileum van de grootste meteoriet van ons land. Op 2 juni 1943 vond een meervoudige meteorietinslag plaats waarbij twee meteorieten neervielen in de weilanden nabij de stad Utrecht. Ter gelegenheid van dit ‘inslaglustrum’ werd er in samenwerking met sterrenwacht Sonnenborgh in Utrecht een speciaal meteorietenweekend georganiseerd.  Mede dankzij een 3D-model dat gemaakt is van het grootste fragment, de Blaauwkapel, konden het Loevenhoutje voor het eerst na de inslag weer met zijn wederhelft worden herenigd. Daarnaast organiseerden we met Sonnenborgh een mini-expo en een bijzonder avondprogramma op 2 juni, en was er op zondag 3 juni een speciale science show over meteoren en meteorieten en kans om tijdens het meteorietenspreekuur deskundigen van het Meteoriet Documentatie Centum te spreken.

De grootste meteoriet van Nederland. Op 2 juni 1843 sloegen twee fragmenten van deze
meteoriet in nabij de stad Utrecht. Dit is het Loevenhoutje, de kleinste van de twee. Foto: Sebastiaan de Vet

De Foo Fighters vuurbol

Op zaterdagavond 16 juni verscheen een vuurbol omstreeks 23:11 in de diepe schemering. De vuurbol was een extra opvallende verschijning omdat van de bolide tijdens het optreden van de Foo Fighters langs Pinkpop scheerde. Al werd deze door sommigen omgedoopt tot de “Pinkpopvuurbol”, wij vinden Foo Fighters Vuurbol toch iets beter allitereren. Ruim 200 ooggetuigen gaven via het internationale vuurbolmeldpunt hun waarneming door.  

Werkgroeplid Felix Bettonvil legde een paar dagen later, op 29 juni ook een mooie vuurbol vast met de HHEBBES meteorencamera. Hiervan kwamen eveneens ruim 200 meldingen binnen bij het internationale vuurbolmeldpunt van de IMO, waarvan een groot aantal via de website van de Werkgroep Meteoren werden doorgegeven. In de BeNeLux blijkt het algemene publiek bijzonder goed bedreven in het melden van vuurbollen via de meldpunten. 

Heatmap van vuurbolmeldingen. Na de verschijning van de ‘Foo Fighters vuurbol’ op zaterdag 16 juni omstreekt 23:11 zijn er bij het internationale vuurbolmeldpunt zo’n 200 meldingen binnengekomen.

Nieuws over technieken

Op de website hadden we ook mooi gastbijdragen van nieuwe waarneemtechnieken geschikt om meteoren en vuurbollen vast te leggen, zoals een alternatief voor een all-sky camera van Marco Verstraaten. Ook was 2018 het jaar dat het FRIPON-NL netwerk eindelijk gestalte aanneemt met de uitbreiding tot een landelijk dekkend waarneemnetwerk over heel Nederland. Internationaal staat het waarnemen van vuurbollen ook hoog op de agenda van amateurwaarnemers, dat bleek tijdens de jaarlijkse Internatinoale meteorenconferentie (IMC) die dit jaar in Slowakije plaatsvond, niet ver van Wenen en nét na de General Assembly van de International Astronomische Unie (die in 2019 haar eeuwfeest viert). Lees hier de terugblik. En wie zelf eens iets aan slijpplaatjes van meteorieten wilt ontdekken, kreeg een mooi tip voor een budget-opstelling om slijpplaatjes te bekijken.

Van historische tot kunstmatige meteoren

Naast de actualiteit waren er ook gastbijdragen die terugblikten op historische ontwikkelingen in de meteoorastronomie zoals een ‘Zonderling lugtverschijnsel’ dat de republiek in rep en roer bracht, het verhaal over een heldere meteoor in 1850, er doken unieke polygoonbeelden van de Werkgroep Meteoren op uit 1952 en we ontdekten meer over het waarnemen van kunstmatige meteoren in 1957 en de nabije toekomst

Kom jij in 2019 ons bestuur versterken?

Begin van 2018, tijdens de ALV in februari, werd het voorstel door de leden aangenomen om een nieuwe secretaris van de Werkgroep in te stellen. Na deze bestuursmutatie is er nog altijd een vacature beschikbaar in het bestuur voor een algemeen bestuurslid, bijvoorbeeld voor iemand met interesse en ervaring in fotografie, visueel waarnemen of gewoon iemand die ook gefascineerd is door meteoren. Geïnteresseerd? Neem dan contact op met het bestuur.

Het bestuur van de Werkgroep Meteoren wenst je een fijne jaarwisseling en een stralend nieuw jaar met prachtig kosmisch vuurwerk!

Boötiden goed te zien dit jaar

Naast de Perseïden in augustus en Geminiden in December is de Boötiden meteorenzwerm in januari (in het buitenland ook bekend als Quadrantiden) de derde grote meteorenzwerm. Ondanks zijn vergelijkbare intensiteit (een tabelwaarde, of ZHR, van 120 meteoren per uur onder goede omstandigheden), zijn de Boötiden echter beduidend minder bekend.

Voor 2019 beloofd het echter een heel goed jaar te worden, tenminste als het weer wil meewerken. Op 4 januari is de maan vrijwel nieuw, en het tijdstip van maximum (~03:00 MET) valt voor Nederland in de vroege ochtend, juist als de radiant hoog aan de hemel staat. Omstandigheden zijn daardoor optimaal.

De activiteit van de Boötiden is daarentegen kort, slechts enkele uren, waardoor ze bij ongunstige weersomstandigheden gemakkelijk kunnen worden gemist.

De Boötiden zijn een ongewone, complexe, zwerm, die enige onvoorspelbaarheid in zich heeft, waardoor verrassingen (tot wel een halve dag eerder of later ten opzichte van het maximum) niet uitgesloten zijn. Lang werd aangenomen dat de komeet 96P/Machholz moederlichaam van de Boötiden was, maar de 15 jaar geleden ontdekte vermoedelijk komeetachtige planetoïde 2003 EH1 wordt nu als hoofdbron aangemerkt. Veel is nog niet goed bekend. Waarnemingen aan deze zwerm, zowel visueel als instrumenteel, zijn daardoor erg welkom!

Meer lezen:

Kunstmatige meteoren

Fritz Zwicky (1889-1974) was een Zwitserse natuur- en sterrenkundige, die in 1943 hoofd van het onderzoeksdepartement werd van de toen nieuwe ‘Aerojet Engineering Corporation in Pasadena’ (Californië). Na de Tweede Wereldoorlog maakte hij deel uit van het Amerikaanse team dat naar Europa kwam om de Duitse rakettechologie te bemachtigen. Die technologie gebruikte hij later om kunstmatige meteoren te onderzoeken.

Toen Fritz Zwicky weer terug was in de Verenigde Staten begon hij uit te zoeken hoe de Duitse V2-rakettechologie kon worden ingezet voor de bestudering van  de hogere lagen van de aardatmosfeer. In die tijd werden de eigenschappen van de buitenste lagen van de dampkring onder meer gekarakteriseerd door het waarnemen van meteoren. Die methode had de nodige haken en ogen, en daarom stelde Zwicky voor kunstmatige meteoren te creëren, met behulp van raketten.

Kunstmatige meteoren met bekende eigenschappen

Met behulp van een raket, zo redeneerder Zwicky, kon een explosieve lading tot op grote hoogte worden gebracht, waarna de lading bij ontploffing metaalslakken wegslingert met een hypersnelheid. Die snelheid is vergelijkbaar met de 10 tot 15 kilometer per seconde waarmee de detonatiegolf van het explosief voortbeweegt. Een dergelijk hoge snelheid is voldoende om een kunstmatige meteoor te verkrijgen, waarvan de massa en samenstelling exact bekend is; aldus kan nauwkeurig de fysische en chemische eigenschappen van de dampkring op hoogten van 40 tot 110 kilometer worden bepaald.

Van tegenslag naar succes

De eerste proefneming met een explosieve lading gebeurde op 17 december 1947 met een van de Duitsers geconfisqueerde V2-raket. De kunstmatige meteoren die hij zou veroorzaken, zouden door telescopen op de grond kunnen worden waargenomen. Hoewel de V2-raket de beoogde hoogte van 188 kon bereiken, gingen de explosieve ladingen niet volgens planning af op hoogten van 37, 46 en 55 kilometer; de proef mislukt.

Jaren van meer testen volgden. In 1955 waren er succesvolle proeven met gebruikmaken van grote-hoogte-ballonnen. Deze successen maakten de weg vrij voor nieuwe experimenten met een raket, waarbij deze keer de tweetraps Aerobee-sondeerraket (onderzoeksraket) werd ingezet.

Op 16 oktober 1957 was het eindelijk zover. Een Aerobee-raket met het kunstmatige-meteoorexperiment aan boord, werd gelanceerd vanaf Holloman Air Force Base in New Mexico. Na 45 seconden was de tweede trap door zijn brandstof heen en klom de raket verder. Tien seconden later, op 56 kilometer hoogte, werd de experimentele lading afgescheiden. Na 36 seconden ontplofte die lading op ongeveer 85 kilometer hoogte. De flits die daarop volgde, kon gemakkelijk worden waargenomen, niet alleen met camera’s en telescopen in de omgeving, maar ook met de 46 centimeter en 1,2 meter Schmidt-telescopen van Mount Palomar Observatory, 1000 kilometer verderop. Die registreerden een groene flits van magnitude -5 tot -6.

Kunstmatige meteoor. De helderste lichtvlek op de opname is de kunstmatige meteoor die op 16 oktober 1957 met een Aerobee-sondeerraket werd veroorzaakt. Volgcamera’s wezen uit, dat ten minste één jet (bij pijl) de aarde ontsnapte en in een baan om de zon terechtkwam. De foto werd op 24 november 1957 door het ANP en andere persbureaus wereldkundig gemaakt. Foto: uit het archief van Sterrenwacht Halley.

In een baan om de zon

De explosie op 16 oktober veroorzaakte twee jets met aluminium kogeltjes, die met hypersnelheid uitdijden. Een ervan ging trager dan de ander, zo’n 3 tot 5 kilometer per seconde, en boog af naar de aarde; deze jet bestond uit zwaardere metalen slakken. De snellere en ook helderste jet had een snelheid van ten minste 15 kilometer per seconde. Aangezien de dampkring op 85 kilometer hoogte uiterste ijl is, is zo goed als zeker dat sommige van deze deeltjes boven de ontsnappingssnelheid van de aarde (11,2 kilometer per seconde) zijn uitgekomen en in een baan om de zon zijn aanbeland. Het onderzoek aan de dampkring door middel van kunstmatige meteoren, bracht dus een onverwachte primeur voor de Verenigde Staten met zich mee: de lancering van de eerste door mensen vervaardigde voorwerpen in een baan om de zon. Dat gebeurde twaalf dagen nadat de Russen de eerste kunstmaan, Spoetnik 1, in de kosmos brachten en daarmee het begin van het ruimtevaarttijdperk inluidden.

Het experiment van Zwicky met kunstmatige meteoren werd een groot succes. Maar zijn plannen om met zijn verbeterde technologie een bijdrage te leveren aan de verkenning van de ruimte legden het af tegen meer conventionelere rakettechnologie die voor dat doel werd ontwikkeld. Zwicky’s experiment bleek slechts een interessante voetnoot te zijn bij de ontstaansgeschiedenis van het ruimtetijdperk.

Kunstmatige meteoren op bestelling

Decennia later is er een nieuwe toepassing van kunstmatige meteoren bedacht en wel door een bedrijf in Tokio, ALE genaamd, dat zich presenteert als ‘Creator of the world’s first artificial shooting star creation technology’. Het bedrijf is opgericht door de ondernemer Lena Okajima, die op het idee kwam toen hij eind jaren 90 als student sterrenkunde de Leonidenregens zag.

ALE bereidt een spectaculair hemels vuurwerk voor, dat in 2020 boven de hoofden van de inwoners van Hiroshima zal worden ontstoken. ALE ontwikkelt sinds 2011 een technologie die het mogelijk maakt ‘vallende sterren’ na te bootsen door vanuit microsatellieten in een baan om de aarde kleine balletjes de dampkring in te sturen. Door de wrijving met de luchtmoleculen verbranden de balletjes, waarbij zij een heldere lichtgloed in allerlei kleuren uitzenden. Op deze wijze wordt een prachtige kleurrijke meteorenregen gesimuleerd, die op de grond in een gebied van 200 kilometer in diameter kan worden waargenomen. De balletjes verbranden helemaal, en vormen dus geen risico op de grond. Als deze meteorenshow een succes wordt in Hiroshima, zal die waarschijnlijk ook elders in de wereld worden vertoond.

Bronnen:

 


Tekstbijdrage: Urijan Poerink