Aardscheerder duikt even de atmosfeer boven Nederland in en uit

Dinsdagochtend omstreeks 05:53 uur plaatselijke tijd vloog een vermoedelijk komeet- of planetoïdeachtig object de aardatmosfeer binnen, om die vervolgens enkele tientallen seconden later weer te verlaten. De earthgrazer, of aardscheerder, is een betrekkellijk zeldzame verschijning tussen de duizenden meteoren en tientallen vuurbollen die jaarlijks boven Nederland zichtbaar zijn. Meer dan 110 mensen hebben de vuurbol in de vroege ochtend ook gezien.

Ruim 110 waarnemers uit Nederland, België, Duitsland, Denemarken en het Verenigd Koninkrijk maakte melding van de vuurbol bij het internationale vuurbolmeldpunt van IMO. Bekijk hier het resultaat.

Meteoorwaarnemer Felix Bettonvil van de Werkgroep maakte een eerste ruwe reconstructie op basis van triangulatie van 2 camerabeelden. Dat deed hij op basis van beelden vanuit Utrecht van camera HHEBBES! en die van DAARO! te Dwingeloo. De vuurbol bewoog met 34 km/s, bereikte een hoogte van 90 km, en de heliocentrische baan laat zien dat het om een object met verste punt tussen Mars en Jupiter, en lage inclinatie gaat. De aardscheerder werd door meerdere Allsky-cameras en video’s in Nederland vastgelegd. Voor veel waarneemveteranen was dit een unieke vuurbol. Meteooronderzoeker Denis Vida van Western University (Canada) / Global Meteor Network, alsmede CAMS Benelux en Marco Langbroek, rapporteren allemaal vergelijkbare resultaten. Conclusie is dat het een kortperiodieke komeet betrof uit de Jupiter familie.

De aardscheerder vastgelegd door de allskycamera DAARO!. Foto: Felix Bettonvil.

Meteoorwaarnemer Marco Langbroek publiceerde een eerste berekening van het traject op basis van camerabeelden gemaakt vanuit stations in Nederland.

Meer waarnemingen

Hieronder meer beelden van werkgroepleden alsmede de opnames van andere allskys in Nederland. De aardscheerder is ook door Duitse Allsky7 camera’s vastgelegd, kijk hier.

Geslaagde Online International Meteor Conference

Afgelopen zaterdag 19 September vond de jaarlijkse International Meteor Conference weer plaats. Als zo vele meetings, kon vanwege COVID-19 ook deze geplande 3-daagse meeting, waar zowel amateurs en professionals van over de hele wereld elkaar ontmoeten, en deze keer te gast in Hongarije, niet doorgaan. Er voor in de plaats kwam een 1-daags online event, dat ook erg de moeite waard bleek!

Het programma was korter, de lengte van de presentaties ook, maar ondanks alles slaagde de organisatie erin een boeiend programma samen te stellen, dat zonder noemenswaardige technische moeilijkheden verliep. De deelname was gratis, en het bood nu ook geïnteresseerden die anders door de grote (reis) afstand niet zouden kunnen komen nu wel mee te doen. In totaal trok de dag bijna 70 deelnemers, vanuit de hele wereld, waaronder de US, Australië, Rusland en Nepal. Opvallend was dat het evenement veel nieuwe deelnemers trok: slechts 30% behoorden tot het ‘vaste’ publiek.

Vele topics werden gepresenteerd, waaronder video netwerken zoals het mondiale Global Meteor Network dat snel groeiend is, het nieuwe zwermpje Chi-Cygniden, de daglichtvuurbol van 25 augustus boven Nederland, het modelleren en analyseren van meteorenzwermen afkomstig van komeet P/Halley (het doen van visuele waarnemen blijft erg belangrijk!), en er was aandacht voor de problemen die Starlink satellieten voor (meteoren) sterrenkunde veroorzaakt. (Zie ook het op komst zijnde online evenement van IAC, IAU and United Nations over de impact van deze satellieten op de sterrenkunde in het algemeen.)

Naast het hoofdprogramma waren er ook splinter meetings en na afloop een geweldig sociaal online samenzijn.

Het is duidelijk dat alle deelnemers het enorm waardeerden in deze moeilijke tijden hun interesse toch te kunnen delen. Wellicht moeten we overwegen, ook na de Corona tijd, online meetings te blijven doen!

In herinnering: prof. dr. Hugo van Woerden (1926-2020), oprichter en erelid Werkgroep Meteoren KNVWS

Tot ons leedwezen hebben wij moeten vernemen, dat op 4 september 2020 na een kort ziekbed in Groningen is overleden prof. dr. Hugo van Woerden. Hij was in de oorlogsjaren een der oprichters van de Astro Club, de voorloper van de Werkgroep Meteoren van KNVWS, waarvan hij later erelid zou worden.

Prof. Van Woerden was een groot astronoom. Hij was hoogleraar radiosterrenkunde aan de Rijkuniversiteit Groningen en stond aan de wieg van de radiosterrenkunde in Nederland. Hij boekte belangwekkende resultaten met de Radiotelescoop Westerbork. Hugo van Woerden werd 94 jaar.

Emeritus hoogleraar Hugo van Woerden (1926-2020). Foto: Kapteyn Instituut , RUG

De Werkgroep Meteoren van de (K)NVWS dankt zijn bestaan mede aan Hugo van Woerden. Het begon allemaal in 1943. Dr. J. Raimond, directeur van het Zeiss Planetarium in Den Haag, vroeg aan de Arnhemse gymnasiast Hugo of hij samen met Sydney van den Bergh en Lammert Huizing een netwerk van meteoorwaarnemers wilde opzetten.

Hugo was toen al een geweldig gedreven waarnemer en rekenaar. In april en mei 1943 waren er veel heldere dagen en bijna elke dag fietste hij naar de hei bij Warnsborn om onder meer Mercurius waar te nemen; hij noteerde alles: schattingen van de helderheid, kleurveranderingen, de tijdstippen waarop de planeet achter de bosrand verdween enz. Zijn handgeschreven verslagen en berekeningen daaraan stuurde hij aan dr. Raimond. Die moest Hugo een keer manen dat hij zich aan de door de Duitse bezetter ingestelde avondklok moest houden.

Er kwam een netwerk van meteoorwaarnemers. Na enige tijd richtte Sidney, Hugo en Lammert de Astro Club op. Sidney werd voorzitter, Lammert secretaris en Hugo penningmeester en waarnemingsleider. Hugo genoot, zo schreef hij een keer, van “de jacht op meteoren”. Elke meteoor was een verrassing, en tijdens de jacht kon hij de sterrenbeelden tot in het detail bestuderen en “dromen over zijn vriendin”. De Astro Club groeide gestaag in 1943 en 1944; schoolvrienden van Sidney, familieleden en enkele leden van de NVWS-afdeling Arnhem werden lid, evenals verscheidene amateurastronomen elders in het land.

Grote waarneemcampagnes van de Astro Club in maart en april 1944 waren succesvol. Zo werden dat jaar 200 Lyriden waargenomen en telden enkele tientallen leden in augustus 1944 2000 Perseïden. De oproep voor deze Perseïdencampagne stond in ‘De Meteoor’, het maandelijks verschijnende ‘orgaan’ van de Astro Club, waarvan het eerste nummer in november 1943 het licht zag.

In augustus 1946 werd de Astro Club opgenomen in de NVWS en kreeg die de naam Werkgroep Meteoren van de NVWS. ‘De Meteoor’ werd het clubblad. Hugo was toen al een jaar student sterrenkunde in Leiden.

De eerste uitdaging van de nieuwe werkgroep was de verwachte terugkeer van de Draconiden op 9/10 oktober 1946. Hugo organiseerde weer een waarneemactie. Op 9 oktober 1933 was er een heel forse meteorenregen waargenomen, die kon worden gerelateerd aan de komeet Giacobini-Zinner met een omlooptijd van 6,6 jaar, dus dat kon interessant worden in 1946. Een groot deel van het land ging echter onder een dik wolkendek schuil en het was volle maan. Toch konden waarnemers van het Kaptein Laboratorium in Groningen 60 Draconiden per minuut registreren en kreeg Hugo enkele tientallen waarnemingsverslagen van vooral onervaren waarnemers.

In 1947 en 1948 vertoonde de werkgroep weinig activiteit; Hugo en Sidney hadden het te druk met hun studie. In 1948 ging Hugo in militaire dienst; daardoor verscheen ‘De Meteoor’ twee jaar niet. In 1948 traden Kees de Jager en anderen toe tot het bestuur van de Werkgroep Meteoren. De Jager werd voorzitter. Zij bliezen nieuw leven in de club.

In 1950 kwam Hugo terug in de werkgroep en ging er nooit meer weg. Hij bleef waarneemacties organiseren, zelf waarnemingen doen en vooral ook veel rekenwerk uitvoeren. Op 7 april 1953 vlamde een heldere vuurbol op tijdens zijn foto-elektrische waarnemingen aan variabele sterren. Uit de flits van het verstrooide licht kon hij de helderheid van de vuurbol afleiden. Na jaren van vergeefse pogingen lukte het werkgroeplid Machiel Alberts in Alkmaar in augustus van dat jaar eindelijk meteoren (vier Perseïden) te fotograferen. Dat was nooit eerder in ons land gebeurd. Een geheel nieuwe methode van meteoorwaarnemen was geboren en dat zouden er in de loop van de decennia veel meer worden. Hugo was al die tijd nauw bij nieuwe ontwikkelingen betrokken. Hij publiceerde in ‘De Meteoor’, gaf voordrachten op Meteorendagen en andere bijeenkomsten van de werkgroep, en gaf acte de présence op de Internationale Meteor Conferences die de werkgroep in ons land organiseerde in samenwerking met de International Meteor Organization (IMO).

De meteorendag van 2009, met op de voorgrond Hugo van Woerden.

Naast zijn werk als professionele astronoom heeft hij zich sinds zijn middelbare-schooltijd met hart en ziel ingezet voor de amateursterrenkunde, en dat veranderde niet toen hij van zijn hobby een beroep maakte en ook niet nadat hij met emeritaat was gegaan. Zijn passie lag niet alleen bij meteoren. Ook de andere KNVWS-werkgroepen konden rekenen op zijn warme belangstelling, steun en aanmoediging. Hugo was van 1992-2002 voorzitter van de NVWS, en mocht meemaken dat deze vereniging 100 jaar werd en het eervolle predicaat ‘Koninklijk’ werd toegekend. Het grote evenement ter gelegenheid van 100-jarig jubileum werd bijgewoond door Koningin Beatrix. In juli 2001 werd een planetoïde vernoemd naar Hugo van Woerden: 10429 van Woerden.

Op 12 februari 2011 stelde het bestuur van de KNVWS de Hugo van Woerdenprijs in. Het is een prijs om activiteiten op het gebied van weer- of sterrenkunde te stimuleren van jongeren (t/m 25 jaar) die lid of vrijwilliger zijn van een bij de KNVWS aangesloten organisatie. Sinds 2012 is de prijs (een geldbedrag en een oorkonde) zesmaal toegekend. Misschien heeft Hugo enkele dagen voor zijn overlijden nog vernomen, dat op 1 september 2020 de prijs is toegekend aan een jongere die al jarenlang, net als Hugo zelf indertijd, meteoren waarneemt, aan meteoren rekent, en lezingen over meteoren geeft: Dušan Bettonvil (15 jaar). Dat zou hem ongetwijfeld zeer tevreden hebben gestemd.

Met het overlijden van Hugo van Woerden verliest sterrenkundig Nederland een vooraanstaand wetenschapper die veel heeft betekend voor zowel de professionele als de amateursterrenkunde. Bijna tot het laatst toe wist hij met zijn inbreng en enthousiasme amateurs te bewegen meteoren waar te nemen en onderzoek te doen, hetgeen ertoe heeft geleid dat de Werkgroep Meteoren nu op een hoog niveau waarnemingsresultaten voortbrengt en onderzoek doet. De leden zullen hem dat altijd erkentelijk blijven.

Met Hugo gaat een groot man heen.

Het bestuur van de Werkgroep Meteoren, Joost, Felix, Urijan en Sebastiaan.


Voormalig KNVWS-voorzitter Hugo van Woerden op 94-jarige leeftijd overleden
Groningse sterrenkundige Hugo van Woerden op 94-jarige leeftijd overleden

Werkgroepleden vallen in de prijzen bij de KNVWS

Op 1 september maakte de KNVWS bekend welke weer- of sterrenkunde amateurs door hen worden onderscheiden. Naar nu blijkt zijn er dit jaar twee leden van onze werkgroep in de prijzen gevallen.

Op sociale media kondigde de KNVWS deze week aan welke amateurs worden onderscheiden met de Dr. J. van der Biltprijs en de Hugo van Woerdenprijs. De laatste genoemde is een onderscheiding die wordt toegekend aan jeugdleden van KNVWS lidorganisaties.

De Dr. J. van der Biltprijs 2020 gaat naar Gert Jan Netjes die de prijs ontvangt voor zijn kleurrijke werk op het gebied van slijpplaatjes van meteorieten, waarmee hij de ‘sterrenkunde door de microscoop’ beoefend.

De Hugo van Woerdenprijs 2020 (bedoeld voor jeugdleden binnen de KNVWS) sluit hier qua thema mooi bij aan, want Dušan Bettonvil (15) wint deze prijs voor o.a. zijn unieke prestatie met de bouw van een softwareprogramma voor het modelleren van de val van meteorieten naar de grond.

Veel meer laat de organisatie nog niet los, want het is gebruik dat de prijzen later in het jaar op Astrodag worden uitgereikt (zolang de coronasituatie dit toelaat). Dan zullen ook meer details bekend gemaakt worden over de reden van toekenning.

Voor nu, onze felicitaties aan Gert Jan Netjes en Dušan Bettonvil!

Vuurbol op dinsdag 25 augustus 2020 om 20:50 uur: meteoriet?

Op dinsdagavond 25 augustus 2020 om 20:50:22 MEZT, kort na zonsondergang, is in verschillende delen van Nederland een vuurbol waargenomen. Meer dan 200 mensen maakten melding van het fenomeen en er zijn ook camerabeelden van de vuurbol. Heb je ook iets gezien? Deel je waarneming met het vuurbolmeldpunt, ook als je foto’s of film-materiaal hebt.

In totaal zijn ruim bijna 230 ooggetuigen via het internationale vuurbolmeldpunt waarnemingen doorgegeven. Van de binnengekomen meldingen kwam het overgrote deel via de landelijke Werkgroep Meteoren (n=164). Vanuit Drenthe werd de vuurbol vastgelegd met de allsky-camera DAARO! die door Felix Bettonvil van de Werkgroep Meteoren wordt beheerd. Hieronder zie je de video.

Beelden van de vuurbol (net boven de wolkenband links) vanuit Dwingeloo, (Drenthe) boven de NNW horizon (Foto: Felix Bettonvil / DAARO!).

Resultaten van de eerste reconstructie

Op basis van een reconstructie van ooggetuigen (n=234) kwam de meteoroïde boven de Waddenzee de atmosfeer binnen en doofde deze boven het noorden van de provincie Drenthe uit.

Een automatisch gegenereerde kaart op basis van 197 waarnemingen die zijn gemeld via het vuurbolmeldpunt. Op deze ‘hittekaart’ zijn de rode kleuren de gebieden met de meeste waarnemers. De groene placemarker is het startpunt en de rode het eindpunt van de vuurbol. Meldingen van de vuurbol kwamen tot op heden vooral vanuit Nederland, maar ook uit België en Duitsland. Kaart en data via het internationale vuurbolmeldpunt van IMO.

Traject

Met dank aan alle ingezonden waarnemingen en combinatie met de video-opname hebben we een globaal traject kunnen bepalen. Zeker is dat het om een vuurbol ging en niet om re-entry van een satelliet of onderdeel daarvan. De vuurbol drong op circa 70 km hoogte de dampkring binnen en doofde op ruwweg 25 km hoogte uit. De vuurbol is zeker 5 seconden zichtbaar geweest. Uit de opname is verder berekend dat de entree snelheid omstreeks 20 km/s was en afnam tot 8 km/s op het moment dat de vuurbol op de camera achter de wolken verdwijnt. Zeer mogelijk is het traject langer geweest dan de camera laat zien.

Vergelijking van de helderheid met die van de maan -die op het moment van de vuurbol ook te zien was- schatten we dat de vuurbol tussen magnitude -7 en -9 is geweest, dat is ruim helderder dan de helderste sterren en planeten, maar zwakker dan de maan op dat moment.

Uit de snelheid en richting kunnen we de heliocentrische baan van de meteoroïde (d.w.z. de baan van de meteoroïde in het zonnestelsel) bepalen. Die blijkt typisch voor meteoroïden met planetoïde oorsprong.

Meteoriet?

Het traject in de atmosfeer, snelheid en oorsprong leidden ertoe dat we niet uit kunnen sluiten dat er (kleine) stukjes zijn overgebleven. Uitspraak over hoe groot de kans is, en hoe groot die stukjes zijn, alsmede waar die kunnen liggen, kunnen we echter niet doen. Daarvoor is het nodig meerdere foto’s of video’s van goede kwaliteit te hebben, wat bij deze vuurbol niet het geval is.

Uit de gemaakte opname en een groot aantal ooggetuigen verslagen weten we wel dat de vuurbol opgesplitst is in tenminste twee stukken.

Als er een meteoriet gevallen is, denken we dat dat in de driehoek Drachten – Groningen – Assen is, maar de onzekerheid is groot.

We roepen bewoners van deze regio daarom op om melding te maken als ze iets gevonden denken te hebben. Dat kan bij het Meteorieten Documentatie Centrum van de werkgroep. Bij dit meteorietmeldpunt kun je terecht voor vragen over meteorieten of het melden van vondsten.

Maak melding bij het vuurbolmeldpunt

Als je deze vuurbol hebt gezien, maak dan melding van je waarneming bij het vuurbolmeldpunt. Via deze link kom je direct op het meldingsformulier. Benieuwd naar wat er met jouw melding gebeurd? Je kunt op de website van de international meteorenorganisatie IMO het resultaat van alle binnengekomen meldingen zien.

Oproep beeldmateriaal

De Werkgroep Meteoren is uiteraard ook nog steeds geïnteresseerd in foto- en video-opnames om een getailleerde reconstructie te maken. Denk aan een videodeurbel, een dashcam in de auto en een beveiligingscamera. Heb je iets en wil je de beelden delen, dan kun je daarvoor direct met ons contact opnemen, of deze beelden als bijlage toevoegen via je melding bij het vuurbolmeldpunt.

Detail van het globaal bekende traject gebaseerd op 230 gerapporteerde waarnemingen. (De groene placemarker is het startpunt en de rode het eindpunt van de vuurbol.) We weten echter niet heel precies waar het traject ligt.